Hexis mpe formation ya ba élites na Afrika: botángi ya Aristote

Résumé

Lisolo oyo esaleli distinction ya Aristote kati na hexis—état mental ya makasi—mpe diathesis—état mental oyo epikami te mpe ekoki kobongwana—mpo na kosala critique ya formation ya ba élites na Afrika ya bato moindo. Échec ya formation na bango euti na bobola ya boyebi te, kasi na kozanga kopikisa boyebi na bozali. Aristote asalisi biso tómona ete boyebi ebongolaka kaka soki ekómi hexis: disposition oyo ekɔti na moto mpe etambwisami epai ya action éthique.

Ntango nyonso boyebi oyo moto azwi to bapesi ye etikali na niveau ya diathesis, ekoki kobimisa cohérence intellectuelle to transformation sociale te.

Ndenge tomonaka na mawa na biteyelo na biso, éducation ezali kaka kopesa esika ya liboso na kozongela, komekola mpe kolanda mibeko ya libanda. Esalaka élite oyo etángá, kasi boyebi na yango epikami te; ezali koningana kati na kolanda na likoló ba modèles dominants mpe kozonga na culture locale oyo bazali naino kokanisa na mozindo te.

Ntango ekoki mpo tótika modèle ya mateya oyo esangisaka kaka boyebi mpe tókanisa pédagogie ya formation ya kati, discernement mpe responsabilité. Koteya ba élites ezali kotondisa ba spécialistes na boyebi te; ezali kobimisa bato oyo bakoki kofanda na kati ya oyo bayebi mpe kosala kolanda yango. Kaka bongo nde Afrika ekozwa makanisi ya makasi, oyo epikami mpe ebongolaka.

Maloba ya ebandeli: bokeseni kati na boyebi mpe action

Uta bambula mingi, ba systèmes éducatifs na Afrika ya bato moindo ezali liboso ya paradoxe moko ya mpasi. Ata mituya ya scolarisation mpe alphabétisation ezali komata, ba élites oyo ebimisaka bazali na mpasi ya kobongola société na ndenge ya koumela. Bokeseni yango kati na boyebi mpe action—oyo Cheikh Hamidou Kane amonaki liboso na L’Aventure ambiguë—ezali kaka kotuna mokano ya système éducatif ya Afrika ya lelo.

Mpo na kokoba motuna yango oyo batunaki uta bambula ya 1960 mpe kopesa yango pole ya philosophie, tosaleli ba concepts mibale ya Aristote mpo na fonctionnement ya intellect: diathesis, disposition mentale ya ntango moke, mpe hexis, état mental oyo epikami.

Lisungi ya makanisi ya Aristote

Na Les Catégories mpe Éthique à Nicomaque, Aristote akaboli ba qualités ya ntango moke ya activité mentale na ba qualités oyo epikami na fonctionnement mental. Bokeseni yango epesi pole ya sika na bantina oyo ezali kobebisa système éducatif ya Afrika mpe kopekisa yango kobimisa pratiques cohérentes mpe ya koumela na société, ata scolarisation mpe boyebi ya ndenge nyonso ezali komata na mikili mingi ya continent.

I. Hexis mpe disposition: distinction ontologique

Na maloba ya Aristote, diathesis ezali qualité accidentelle oyo ebongwanaka noki mpe ezali état ya ntango moke ya nzoto to molimo. Hexis, na ngámbo mosusu, ezali disposition oyo moto azwi mpe epikami, oyo epesaka ye makoki ya kosala kolanda ba principes ya koumela mpe ya seko.

Mposa ya kokaba mpe vertu

Mpo na komonisa distinction na bizaleli, Aristote akaboli mposa ya kokaba na vertu. Kopesa mbongo na mobola to kosangana na mosala ya lisungi ezali malamu, kasi yango moko ezali vertu te. Ya liboso ezali ya ntango moke; ya mibale eumelaka mpo ezongelaka. Moto abengami vertueux mpo na action ya ngonga moko to mokolo moko te, kasi mpo na ndenge ya kosala ya seko. Vertu lokola hexis ezali disposition rationnelle ya kosala ndenge moko ntango nyonso, ata ba conditions ezali nini.

Kokanga na motó mpe boyebi oyo ekɔti na moto

Na mayele, Aristote akaboli kokanga boyebi na motó—diathesis—na kozala na boyebi ya solo oyo ekɔti mpe moto ayangeli—hexis.

Mwana-kelasi oyo auti koyoka liteya to kotánga lisolo mpe akoki kozongela mwa sango akoki naino kobengama moto ya boyebi ya solo te. État cognitif na ye ezali na bolɛmbu mpe ya ntango moke, mpo etalelaka mémoire immédiate to likebi ya ntango oyo ekolimwa. Aristote abengi boyebi yango diathesis mpe akokanisi yango na elamba oyo bakoki kolata na ntango mosusu mpe kolongola na ntango mosusu. Boyebi oyo ekómi elamba ezali boyebi te.

Boyebi oyo étude mpe expérience epikisi

Soki sango ya botángi epikami na étude oyo ezongelami, réflexion mpe expérience, ezali lisusu elamba te; ekómi boyebi oyo epikami, disposition stable ya molimo rationnelle.

Ezali lisusu kaka koyeba ete balobaki likambo moko mpo na eloko moko te, kasi mpo na nini mpe ndenge nini balobaki yango; ndenge ya kokangisa oyo batángi na boyebi mosusu; mpe, mingimingi, ndenge ya kosalela yango na discernement—to koboya kosalela yango na koyeba ntina. Mpo na Aristote, boyebi yango nde ekómisaka savant to philosophe moto ya ndenge mosusu na cité.

II. Éducation ezangi hexis: critique ya modèle postcolonial

Ba systèmes éducatifs postcoloniaux ya Afrika bazwaki mingi modèle bureaucratique mpe encyclopédique oyo etalelaka kopesa contenus mpe kobongisa bato mpo na concours to examens. Modèle yango etongami mingi na disposition mentale ya ntango moke koleka hexis.

Ebimisaka ba élites oyo bakoki kozongela ba principes ya République to Patrie, ba Chartes ya bonne gouvernance mpe ba Traités internationaux, kasi bazali kosalela yango na bomoi te mpe boyebi yango ekómi ba principes actifs ya pratique sociale te. Ba principes oyo ekɔti na makanisi te ekómisaka apprenant lisanga ya boyebi oyo ezangi consistance intellectuelle mpe éthique.

Koleka dilemme ya L’Aventure ambiguë

Concept ya diathesis ya Aristote ekolisi motuna ya Hamidou Kane na L’Aventure ambiguë. Tokoki lisusu kokangela yango kaka na tension kati na boyebi mpe action, bozali mpe kozala na biloko, koyekola mpe kobosana, kobatela identité mpe maîtrise technique—‘mayele ya kokangisa nzete na nzete’—to ba couples mosusu oyo etyaka Samba Diallo liboso ya choix ya mpasi mpe ambigu.

Diathesis emonisi ete tokoki te kopona moko ya termes yango, ata balobaka nyonso mibale ezali positif. Na jeu ya Hamidou Kane, apprenant azwaka forcément eloko, kasi auteur alakisi ete gain ya ngámbo moko esengi perte na ngámbo mosusu. Samba Diallo azwi boyebi ya sika kasi abungisi identité culturelle; Demba abatelaka identité kasi victoire yango ekangeli ye nzela ya boyebi ya sika.

Ba termes ya choix ebebi uta ebandeli

Aristote asalisi biso tómona ete règle yango esilisi ba alternatives nyonso te. Na diathesis mpe hexis, tokoki kosakana ndenge mosusu. Diathesis ebendi likebi ete ba termes ya choix ebebi uta ebandeli. Na condition yango, ezala Samba Diallo to Demba akoki kosala choix conscient te.

Moto ya Afrika akoki kosangisa boyebi na système éducatif ya lolenge coloniale kasi akóma ata mokolo moko te savant, philosophe to technicien ya solo. Ba pratiques sociales—bilembo oyo identité emonanaka na yango—ekobongwana te, mpo boyebi etikali elamba mpamba. Na mokuse, apprenant akómi ‘Mosusu’ te, ata ‘hybride’ te.

Carence mibale na esika ya sacrifice nécessaire

Ba concepts ya diathesis mpe hexis emonisi na esengo carence mibale oyo système éducatif ya Afrika ezali kaka kobimisa: carence ya bozali mpe kozala na biloko, ya makanisi mpe conduite, ya théorie mpe action.

Yango eleki dilemme ya ‘to… to’ oyo botángi ya gɔigɔi ya L’Aventure ambiguë ekangeli batángi. Na botángi yango, tokoki komona morale ya ‘sacrifice nécessaire’ oyo balobi bato ya Afrika basengeli kosala na nzoto na bango mpo bákɔta na culture ya moto mpɛmbɛ.

III. Kokanisa lisusu pédagogie ya Afrika na hexis

Éducation ezangi hexis elendisaka kozongela lokola ndeke mpe komekola ba modèles dominants, kozanga kotala yango liboso na critique mpe na nsima kokɔtisa yango na culture locale soki ebongi.

Mbano ezali élite intellectuelle oyo ezali mingi mimétique, ezali ntango nyonso koningana kati na kokamwa culture dominante ya Occident mpe résistance ya culture locale oyo mayele etaleli naino te, kasi ezali kaka komonisa présence na yango na mikakatano oyo epesaka makoki na biso ya kosambisa.

Uta mitó oyo etondi kino bato ya autonomie

Pédagogie oyo Afrika esengeli na yango esengeli kotya hexis na motema. Mokano ezali lisusu te kobimisa ‘ba experts’ oyo batondi na culture générale, kasi bato oyo bazali na dispositions stables ya kokanisa, kosambisa mpe kosala na autonomie.

Esengeli kotika komona éducation lokola mosala ya kopesa kaka boyebi. Éducation ya solo esengeli kozala holiste mpe kokangisa boyebi na pratiques concrètes ya bomoi. Kaka bongo nde boyebi ekómaka hexis mpe ezwaka dimension éthique ya kati. Moto ya bwanya amonanaka kaka na rigueur ya makanisi te, kasi mpe na boyokani kati na rigueur yango mpe ndenge azali kobika na ba situations ya solo.

Nsuka: Afrika ezangi boyebi te

Tolukaki komonisa ete échec ya formation ya ba élites ya Afrika euti mingi te na kozanga boyebi, kasi na ndenge boyebi ekɔti na bango te. Boyebi oyo bazali na yango lelo ezali pene na oyo ya ba continents mosusu. Bato ya Afrika bazali kati na bato oyo bayebi minɔkɔ ya mokili mingi. Soki toyebi boyokani kati na monɔkɔ mpe sango, tokoki kokanisa ete moto oyo ayebi minɔkɔ mingi azwaka sango mingi na nzela na yango.

Kasi ndenge sango mingi oyo ezali na Afrika ekómi naino te facteur ya transformation sociale etuni motuna ya principe. Tolukaki koyanola motuna yango na pédagogie ya Afrika na kozwa ba concepts mibale ya ntina epai ya Aristote.

Kopikisa boyebi lokola ethos

Lisusu, crise ya formation ya ba élites ya Afrika euti mingi te na kozanga boyebi, kasi na kozanga makoki ya kopikisa yango lokola dispositions ya koumela. Distinction ya Aristote kati na diathesis mpe hexis nde emonisi libulu yango. Na esika ya kotonga ba habitudes mentales ya autonomie oyo etambwisaka action na ntango, éducation oyo ewuti na modèle colonial ezali kaka kobimisa ba postures intellectuelles ya bolɛmbu mpe oyo ekoki kozonga nsima, mbala mingi ezangi nguya éthique mpe cohérence pratique.

Bokeseni kati na boyebi mpe action oyo Cheikh Hamidou Kane amonaki liboso epikami na pédagogie ya méthode mpe contenu, kasi ya conscience te. Élite ya Afrika oyo etángá mpe mbala mingi eyebi minɔkɔ mingi etikali na bolɛmbu liboso ya mitindo ya libanda, mpo ebongoli boyebi ekóma hexis te—elingi koloba habitude ya jugement, disposition ya action sembo mpe structure ya kati ya makanisi.

Kokómisa boyebi bomoi

Kotonga lisusu pédagogie na Afrika ezali bongo kotika paradigme ya kosangisa boyebi mpe kokɔta na logique oyo boyebi ekómi bomoi ya moto. Ezali lisusu te kotondisa mitó, kasi koteya bato oyo bakanisaka mpe bakoki kosangisa boyebi, bozali mpe action.

Mosala ezali monene mpe ya lombangu. Ntango nyonso ba élites ya Afrika bakɔtisi boyebi lokola ethos te, bafandi na kati ya oyo bayebi te mpe basali kolanda yango te, bakotikala libanda ya bango moko—bakoki te komibongola to kobongola société na bango mpo na ntango molai na oyo bayebi.

Bibliographie indicative

Aristote, Les Catégories, trad. J. Tricot, Vrin, 2008.

Aristote, Éthique à Nicomaque, trad. J. Voilquin, GF Flammarion, 1990.

Pierre Aubenque, La prudence chez Aristote, PUF, 1963.

Paul Ricoeur, Soi-même comme un autre, Seuil, 1990.

Souleymane Bachir Diagne, L’encre des savants : réflexions sur la philosophie en Afrique, Présence Africaine, 2013.

Joseph Ki-Zerbo, À quand l’Afrique ?, L’Harmattan, 2003.