Lokola moto ya Afrika akosamaki mbala mingi na moto ya mpɛmbɛ, asengeli kondima makama ya koyeba mokili mbala moko

Lelo efandi na oyo ezalaki liboso

Ekozala malamu te kofunda bato ya Afrika mpo bazali na elilingi ya makanisi mingi mpo na kala na bango, mpo lelo etindaka ntango nyonso na eloko oyo ezali mosika na yango, kasi mpe ezali kaka nsima na yango (Merleau-Ponty, Le visible et l’invisible, Gallimard, Paris, 1964, p. 246).

Koleka ya lelo nde epesaka bato nzela ya kolobela bomoi na bango. Moto moko te akoki kosala yango kozanga kotɛlɛma likoló ya eloko oyo esilá kolobama, lisapo oyo ebandaki liboso na ye mpe ezali wana, na esika ya ebandeli absolu lokola ntɔngɔ ya bomoto oyo philosophie romantique allemande ekanisaki mpe ebebisaki elilingi ya Afrika na makanisi ya Mpoto (Herder, Idées sur la philosophie de l’histoire de l’humanité, trad. Edgar Quinet, Strasbourg, 1834).

Kokanga bokundoli na ntango ya likama

Moto nyonso alobaka na maloba oyo ezalaki liboso na ye, nsima ya makambo oyo basusu balobaki, ata soki abongoli yango kolanda posa na ye to ndenge na ye ya komona mokili. Kala esengelaki kozala mpo moto akangisa lelo na ye na yango.

Ndenge Walter Benjamin alobaki, kosangisa kala na lisapo ezali te koyeba yango ‘ndenge ezalaki na ebandeli’; ezali kokanga bokundoli to présence ntango engɛngaka na eleko ya likama. Afrika esengeli bongo kobenga expérience ya kala na yango na ntango oyo yango ekoki kolimwa mpo na libela na bokundoli. Kasi ‘expérience’ elingi koloba nini?

Expérience lokola bofungwami na mokili

Expérience ezali kaka lisanga ya makundoli ya ba événements te. Ezali kozongela contenu moko oyo ebongwanaka te mpe emibatela na ntango te; moto oyo ayebi makambo azali mpe na nguya ya kozala na kala mpe lelo mbala moko te.

Mpo na Merleau-Ponty, expérience ezali activité ontique oyo ebandisaka bosolo nyonso: bofungwami na mokili na nse ya constructions mpe idéalisations ya siansi, mpo na kolamwisa, kotala na critique, kosembola mpe kotonga lisusu bandimbola ya moboko oyo lisapo epesaki biso mpe etambwisaka boyebi na biso ya kozala mpe nzela ya kokóma epai ya bomoto na biso moko. Ata soki ezali moboko ya kozala mpe ya bosolo, ezali mbala moko te: lokola mosala ya archéologue, esengeli koluka yango lisusu na nse ya biteni ya boyebi oyo eyaki nsima.

Lotomo ya boyebi ya mbala moko

Bato ya Afrika bazali koboya kokutana na mokili ya libándá te. Basengi kaka bonsomi ya kosala archéologie yango mpe kokóma na bosolo oyo ebombami na nse ya boyebi ya bapaya, na kolanda banzela na bango moko—ata soki bato mosusu balobi na kotyola ete banzela yango ememaka esika moko te.

Esengeli koyoka maloba ya Cheikh Anta Diop epai ya bilenge ya Afrika: ‘Lobiko ezali kaka moko: boyebi ya mbala moko. Bómilakisa, bózwa siansi lokola bibundeli kino na mino mpe bózwa lisusu libula na bino ya mimeseno… nzela mosusu ezali te.’

Kozonga epai na biso kozanga kokima mokili

Maloba yango ezali ya kolongola bato mosusu te. Ezali kobenga makanisi oyo ekɔti na mokili mpe ezongi epai na yango mpo na kotya misisa kozanga kosenga ndingisa ya culture moko ya libándá, na koyeba ete kala mingi ememaka forcément na lobi moke te.

Kala ya Afrika ezali mingi te na ba programmes scolaires ya Afrika; mpe makundoli mingi ya kala oyo balobaka ete Afrika ezali na yango ekoki te kokanga esika nyonso ya kokanisa lobi na yango. Expérience emonisi ete kotya boyebi ya kala liboso ebebisaka automatiquement te vision ya lobi. Individualisme oyo ekóli mpe ebombami na ba théories oyo basengi bato ya Afrika básalela nde ezali kobebisa yango. Kotya individualisme wana liboso na mondialisation ebebisaka makoki ya masanga ya bato ya komobiliser mpe elembisaka kondima na progrès.

Référence

Walter Benjamin atángami awa na nzela ya Edward Said, Les représentations de l’intellectuel.