Haïti
Haïti ezali kaka te na mokakatano ya calendrier électoral. Esengeli kokomisa baponi oyo bamosusu batiká bisika na bango, komema matériel na bisika oyo kokota ezali mpasi, kopesa ba candidats nzela ya kotambola mpe kobatela ba bureaux de vote.
Pene na mbula zomi kozanga scrutin national
| 2016 | Haïti esali maponami na yango ya nsuka ya président oyo ekendaki kino na nsuka. Jovenel Moïse aponami. |
| 7 juillet 2021 | Président Moïse abomami na ndako na ye. |
| 2024 | Conseil présidentiel de transition etyamá. |
| 23 décembre 2025 | Conseil électoral provisoire ebimisi calendrier oyo ebongisi tour ya liboso na 30 août 2026. |
| Février 2026 | Mandat ya Conseil présidentiel de transition ekómi na nsuka kozanga ete maponami esalema. |
| Mars 2026 | Bapartis 320 bakomisi bankombo mpo na kosangana na maponami; 282 bandimami liboso na Conseil électoral provisoire na 26 mars. |
| Juillet 2026 | Bokomisi baponi ebandi na retard ya basanza mingi. Scrutin ya 30 août ekoki lisusu kosalema te. |
| Septembre 2026 | Calendrier oyo ebongisami lisusu etie tour ya liboso na 13 décembre 2026. Bokengi etikali na katikati ya mokakatano. |
1864: Ba Américains baponi na ntango ya guerre civile
Na novembre 1864, guerre de Sécession ezali kokoba. Maponami ya président etikalaki. Ba États mingi batyaki ba mécanismes oyo epesaki basoda oyo bazalaki na mosala ya etumba nzela ya kopona mosika.
1939-1945: Ba Britanniques bazeli
Royaume-Uni eponi nzela oyo ekeseni na Etumba ya Mibale ya Mokili. Mandat ya Parlement ebakisami na mobeko mpe maponami ya Parlement ezongisami sima kino 1945.
1944: États-Unis eponi lisusu
Na etumba yango moko, États-Unis esali maponami ya président. Ba démocraties mibale oyo ezali na etumba moko eponi bongo banzela ekeseni.
Mpo na nini kofungola kaka ba bureaux de vote ekoki te?
Mpo maponami ebandaka liboso ya mokolo ya scrutin. Moponi asengeli kokoka kokomisa nkombo. Candidat asengeli kokoka kokende na engumba, kosala réunion mpe kozonga. Journaliste asengeli kokoka kolanda campagne. Matériel électoral esengeli kokóma na bureau de vote.
Kokima ya bato ebongoli carte électorale
Moto akomami na circonscription moko kasi sikoyo afandaka esika mosusu. Bureau na ye ya kala ekoki kokotama te to ebebisamá. Nsima ya séisme ya 2010, MINUSTAH esalisaki mingimingi kotia ba centres d'inscription 1 500 mpo na baponi oyo bakimaki bisika na bango mpe epesaki makoki mingi mpo na kosunga maponami.
Esengeli kozela kino mboka mobimba ezala na bokengi?
Soki eyano ezali ee, moto moko te akoki kopesa garantie ya mokolo ya scrutin oyo ekolanda. Bokengi ya kokoka ezalaka na maponami moko te. Motuna ezali nde koyeba niveau nini ya bozangi bokengi epekisaka compétition ezala ya bonsomi mpe esangisa bato mingi ndenge esengeli.
Report yango moko ekoki kokóma likama?
Ee. Soki ntango ezali koleka, motuna mosusu ezali kokóma makasi: nani azali kozwa ekateli ete ba conditions ekoki naino te? Soki ezali bakonzi oyo mandat na bango ezali kobakisama mpo na report, conflit d'intérêts ezali polele.
Mpe soki maponami ezali mabe?
Kotya mokolo ata ndenge nini ekoki kopesa mboka président oyo aponami kozanga kosilisa motuna ya légitimité. Soki bitúká mosusu eponi pene na te, to soki bituluku ya bato ya minduki ezali na contrôle indirect ya nzela ya kokóma na urnes, résultat ekoki kotikala na ntembe ya politiki.
Bakoki kozongisa maponami sima kozanga kozongisa démocratie sima?
Ee, lisolo emonisi ete ekoki kosalema. Emonisi mpe ete report yango moko ekoki te kopesa eyano. Esengeli kotala nani azwi ekateli, mpo na ntango boni, na contrôle nini mpe na possibilité nini ya solo ya kozonga na maponami.