Haïti — Bakoki kopona soki eteni moko ya mboka ezali lisusu na bokonzi ya Leta te?

Haïti elingi kosala maponami. Motuna etikali: na mboka nini?

Élie Dorval

25 septembre 2026 | Ntango ya kotanga: 9 minutes

Bobongisi ya maponami na Haïti na 2026. Source ya elilingi: Euronews.

« Mokakatano esuki kaka te na kobatela ba bureaux de vote na mokolo ya scrutin. Maponami ebandaka kala liboso. Moto asengeli kokoka kokomisa nkombo na liste électorale, kotambola, kosala réunion, kosala campagne, kokabola mikanda, koyoka ba candidats, kotɛmɛla gouvernement mpe kokende na bureau de vote kozanga kosenga ndingisa epai ya groupe armé. »

Bobongisi maponami ezali kokende liboso, nzokande bituluku ya bato ya minduki ezali kokoba kotia mibeko na bango na eteni moko ya territoire. Bokomisi bankombo ya baponi ebandi. Bapartis bazali komibongisa. Nsima ya kotika scrutin oyo ebongisamaki liboso mpo na août, Conseil électoral provisoire etie tour ya liboso na 13 décembre 2026. Kasi pene na bato milio 1,5 basili kokima bisika na bango mpo na mobulu, mpe ba gangs bazali sikoyo kopanza misala na bango libanda ya Port-au-Prince.

Maponami yango ezelami banda kala. Haïti esali lisusu scrutin national te pene na mbula zomi. Nsima ya kobomama ya président Jovenel Moïse na juillet 2021, transition ekobaki na kati ya ba crises politiques mpe bokoli ya bituluku ya bato ya minduki. Mandat ya Conseil présidentiel de transition esilaki na février 2026 kozanga ete maponami oyo elakamaki esalema. Pouvoir exécutif ezali sikoyo na maboko ya Conseil des ministres oyo Premier ministre Alix Didier Fils-Aimé azali kokamba.

Na mboka oyo ezangi bakonzi oyo baponami banda ntango molai boye, report nyonso ebimisi motuna ya légitimité. Kasi kosala maponami na makambo ya lelo ebimisi motuna mosusu: maponami ezali na motuya nini soki eteni moko ya bana-mboka ekoki te kosangana na yango na bonsomi?

Bulletin liboso ya minduki

Mokakatano esuki kaka te na kobatela ba bureaux de vote na mokolo ya scrutin. Maponami ebandaka kala liboso. Moto asengeli kokoka kokomisa nkombo na liste électorale, kotambola, kosala réunion, kosala campagne, kokabola mikanda, koyoka ba candidats, kotɛmɛla gouvernement mpe kokende na bureau de vote kozanga kosenga ndingisa epai ya groupe armé.

Nzokande mobulu esuki lisusu te na mwa ba quartiers ya capitale. Ba gangs bakómisi misala na bango makasi na bamboka, na enlèvements, koyiba bibwele mpe kokanga banzela. Bitumba mpe misala ya bokengi ebomaki bato koleka 3 000 na ndambo ya liboso ya 2026. Pene na bato milio 1,5 basili kokima bisika na bango.

Kokima ya bato ebele ezali yango moko kobimisa mokakatano mpo na maponami. Moto oyo afandaka lisusu te na adresse oyo akomamaki akopona wapi? Ndenge nini kobongisa ba listes soki mabota ezali kobongola esika mbala na mbala mpo na kokima mobulu? Ndenge nini kopesa ba candidats nyonso nzela ndenge moko ya kokota na biteni ya mboka?

Na juillet, ministre ya Haïti ya Affaires étrangères alobaki liboso ya Conseil de sécurité ete départements nsambo kati na zomi ekokaki koyamba misala ya maponami kozanga mokakatano monene ya bokengi; misato mosusu esengelaki kozwa bokengi makasi koleka.

Haïti ezali bongo liboso ya makama mibale: kozela bokengi ya kokoka ekoki kolimbola kozela kozanga nsuka; kopona noki mingi ekoki kobimisa maponami oyo eteni moko ya mboka ekotikala, na misala, libanda.

MAKAMBO YA NTINA

25 septembre 2026
Haïti elingi kosala maponami. Motuna etikali: na mboka nini?

Bulletin liboso ya minduki
Mokakatano esuki kaka te na kobatela ba bureaux de vote na mokolo ya scrutin. Maponami ebandaka kala liboso. Moto asengeli kokoka kokomisa nkombo na liste électorale, kotambola, kosala réunion, kosala campagne, kokabola mikanda, koyoka ba candidats, kotɛmɛla gouvernement mpe kokende na bureau de vote kozanga kosenga ndingisa epai ya groupe armé.

Mbula zomi kozanga maponami
Ntango ezali kosala contre transition.

Maponami esuki kaka te na mokolo ya vote
Kozala ya ba gangs ezali kokómisa likanisi moko ya pete kasi ya ntina mingi pete te: moto nyonso asengeli kokoka kolonga te na maponami.

Mbula zomi kozanga maponami

Ntango ezali kosala contre transition.

Sanza nyonso oyo eleki kozanga scrutin ezali kobakisa ntango ya pouvoir oyo mandat na yango ewuti te na suffrage universel. Ezali mpenza mpo na kobima na situation yango nde maponami elakisami lokola nzela ya kozonga na ordre constitutionnel.

Kasi mokolo oyo ekomami na calendrier ekoki yango moko te kokómisa maponami démocratique.

Calendrier ya liboso ebongisaki tour ya liboso ya présidentielle mpe législatives na 30 août 2026. Esengelaki kotika yango. Bokomisi baponi, oyo esengelaki kobanda na avril, ebandaki kaka na juillet. Calendrier ya sika etie tour ya liboso na 13 décembre 2026, mpe tour ya mibale ebongisami mpo na 21 février 2027.

Retard yango ekoki kososolama na ndenge mibale. Ezali komonisa ete ezalaki mpasi na misala kotosa calendrier oyo esalemaki na mboka oyo situation na yango ezali kobongwana noki. Ezali mpe kokundola ete transition ekoki kosuka na kofanda mpo na ntango molai na oyo ebongisamaki lokola provisoire.

Mitungisi nyonso mibale ezali na ntina.

Maponami esuki kaka te na mokolo ya vote

Kozala ya ba gangs ezali kokómisa likanisi moko ya pete kasi ya ntina mingi pete te: moto nyonso asengeli kokoka kolonga te na maponami.

Scrutin oyo ekoki kondimama esengi ete gouvernement ekoka kolonga te, opposition ekoka kosala campagne, mpe moponi akoka kopona kozanga kobanga mbano ya choix na ye. Esengeli mpe ete résultats ekoka kosangisama, komemama, kotangama mpe kotɛmɛlama na kolanda ba procédures oyo etyamá.

Na bisika oyo ezali na bopusi ya bato ya minduki, motuna etali mpe bonsomi ya politiki. Groupe oyo ekoki kokamba nzela, quartier to commune ekoki kozala na bopusi na kotambola ya ba candidats, ba journalistes, ba observateurs mpe baponi kozanga ata kosimba bulletin de vote.

Maponami ekoki bongo kopesa elilingi ya participation nationale, nzokande participation yango ezali mpenza ndenge moko te na bisika nyonso.

Atako bongo, bozangi bokengi ekoki te kokóma ntina oyo ezali na ndelo te. Haïti ezali kati na masengi mibale wana.

Bakoki kozongisa maponami sima kozanga kozongisa démocratie sima?

Lisolo epesi eyano moko te. Na 1864, États-Unis esalaki maponami ya président ntango guerre de Sécession esilaki naino te. Abraham Lincoln aponamaki lisusu liboso ya George McClellan. Bibongiseli mosusu epesaki basoda nzela ya kopona mosika na bisika na bango ya kofanda.

Royaume-Uni eponaki nzela mosusu na Etumba ya Mibale ya Mokili. Maponami ya Parlement oyo esengelaki kosalema ezongisamaki sima mpe mandat ya Parlement ebakisamaki. Ba Britanniques bazongaki na maponami kaka na 1945.

Ata kati na ba démocraties oyo ekobaki kosala na ntango ya etumba, biyano ekesanaki.

Ba précédents wana epesi recette te mpo na Haïti. Kokokanisa yango ezali libosoliboso mpo na koboya likanisi moko ya pete mingi: kozongisa maponami sima elongolaka démocratie mbala moko te, ndenge mpe kosala maponami ekoki yango moko te kopesa garantie ya démocratie.

Nyonso etali oyo ezali kosalema na ntango ya kozela. Report oyo ezali na ndelo, etongami na mibeko oyo eyebani, ezali na mokano ya kopesa bana-mboka nzela ya kosangana mpe ezali na calendrier oyo ekoki kolandela, ezali na ndimbola moko te na succession ya ba reports oyo bato oyo bazali déjà na pouvoir nde bazali kozwa ekateli na yango.

Lolenge ya report etali bongo ba conditions na yango, molai na yango mpe contrôle oyo etikali likoló na yango.

Haïti esengeli kozwa lisusu bakonzi oyo baponami. Ezali nécessité. Bato ya Haïti basengeli mpe kokoka kopona bango. Ezali urgence. Kati na nécessité mpe urgence, mokolo moko ekoki yango moko te kokata motuna yango.