Makanisi oyo ‘Nsuka ya lisapo?’ ya Francis Fukuyama epesi ngai

Maloba ya ebandeli

Na article na ye oyo eyebani mingi, ‘Nsuka ya lisapo?’, Francis Fukuyama alobi ete, ntembe ezali te, tozali komona nsuka ya lisapo. Thèse yango etongami na makambo minene oyo etyaki elembo na nsuka ya ekeke ya ntuku mibale: kokwea ya efelo ya Berlin, kokwea ya Union soviétique mpe ba réformes oyo Gorbatchev abandisaki, mingimingi masolo na ye na bakambi ya Occident mpe critique na ye ya polele epai ya ba communistes, atako azalaki kaka mokambi na bango ya likoló. Mpo na Fukuyama, makambo yango oyo ezali bilembo ya nsuka ya Guerre froide ekangaki cycle moko ya lisapo ya bitumba minene ya ba idéologies na mokili.[1]

Esengeli tóloba mpe ete elembo ya motuna na titre ezali te, ndenge moto akoki kokanisa, libyangi ya kokanisa to kotya ntembe. Article yango ezali nde molɔngɔ ya ba affirmations ya makasi oyo etongami na botángi ya ngámbo moko ya Hegel mpe oyo ebosani ba critiques mingi oyo basalaki libéralisme, ezala na Occident to na mikili ya Sud global, epai idéologie yango etyamaki mbala mingi na makasi.

‘Nsuka ya lisapo’: thèse oyo ezongeli

Fukuyama akundolisi ete likanisi ya nsuka ya lisapo ezali ya sika te. Euti mpe na makanisi ya Karl Marx, oyo azalaki komona lisapo lokola processus dialectique oyo ezali kokende kaka na nzela moko kino na société oyo ezangi ba classes. Kasi Fukuyama alobi ete azali kolanda mpenza Hegel, oyo mpo na ye lisapo ezali koleka na ba étapes dialectiques, uta na ‘ba stades primitifs ya conscience’ kino na État moderne oyo etambwisami na mibeko, elembo ya société démocratique mpe ya bokokani.

Mpo na Fukuyama, botángi yango ya Hegel nde esimbi likanisi ya lelo oyo emonaka lisapo lokola progrès oyo ekoki kopekisama te mpe ezali kokende na lolenge ya nsuka ya organisation ya société. Akómi kutu koloba ete ndenge yango ya komona lisapo ekoki kokabwana te na ndenge bato ya mikolo na biso basosolaka bomoto.

Nzokande, affirmation oyo ekómisi historicisme ya Hegel paradigme ya mokili mobimba ebimisi ba objections ya makasi. Ba historiens lokola Henri Marrou batyolaki abstraction oyo eleki ndelo ya approche yango, oyo ekómisaka lisapo kaka construction philosophique oyo ekabwani na réalité empirique. Marrou alendisi bandelo ya boyebi ya lisapo, oyo etondi na mabulu mpe biteni oyo ezangi, mpe yango esalaka ete prétention nyonso ya kozala na ‘vision totale’ ezala na ntembe. Lisusu, likanisi ya ‘esprit universel’ oyo ezali kotambwisa lisapo na raison ezali mingi spéculation métaphysique koleka démarche empirique.[2]

Elonga ya libéralisme: diagnostic oyo ezali na ntembe

Na kolanda Hegel, Fukuyama alobi ete libéralisme ebimaki lokola molongi ya nsuka na bitumba minene ya ba idéologies ya ekeke ya ntuku mibale. Lokola absolutisme, fascisme mpe bolchevisme elongaki te, mokili elingaki kotɛlɛma zingazinga ya ba valeurs libérales. Mpo na ye, alternative moko ya solo etikali te mpo na kobunda na libéralisme, oyo emitye lokola modèle universel, mingimingi na kopanzana ya culture mpe nkita oyo euti na Occident.

Kasi thèse yango, oyo bamonisi lokola likambo ya sika, ebosani ensemble ya critiques oyo esi etongamaki malamu. Uta bambula ya 1960, bato ya makanisi lokola Herbert Marcuse, Adorno mpe Horkheimer—mpe na nsima Jean Baudrillard mpe Pierre Bourdieu—balakisaki makama ya société ya consommation oyo capitalisme avancé ebimisaki.[3] Na L’Homme unidimensionnel (1964), Marcuse afundaki société oyo ezali kokómisa bato bapaya epai na bango moko, epai bato bakómisami ba consommateurs oyo bakoki komipekisa te mpe babungisi makoki nyonso ya critique. Ndenge moko, La Dialectique de la raison (1944) ya Adorno mpe Horkheimer etyolaki culture ya bato mingi, oyo bakatelaki foti ya kokangisa makanisi mpe kolendisa domination moko ya kobombama.

Ntango azali kokumisa bolamu ya libéralisme, Fukuyama aleki pembeni ya ba critiques wana ya moboko. Abombi mpe mbano mabe ya néolibéralisme na bomoi ya bato, mingimingi na mikili ya Sud global, epai programmes d’ajustement structurel oyo bibongiseli ya mbongo ya mokili etyaki na makasi ememaki mbala mingi bobola mpe kozanga bokengi mingi.

Chine mpe Sud global: ba modèles mosusu?

Fukuyama alobi ete ata mikili oyo ekangamaki ntango molai liboso ya modèle libéral, lokola Chine na eleko ya Deng Xiaoping, ezali kokende na libéralisme mpe ekoki kopekisa yango te. Amoni ba réformes économiques ya Chine—kolongola collectivisation mpe kofungola eteni ya zando—lokola ebandeli ya kondima mokemoke ba idéaux libéraux. Kasi analyse yango ekitisaka makambo mingi.

Chine etiki spécificité idéologique na yango te; etongi modèle mosusu oyo esangisi autoritarisme politique mpe capitalisme d’État. Modèle yango ezali kozwa influence mingi na mikili ya Sud global, oyo esepeli na elonga na yango ya nkita oyo eyei noki mpe na makoki na yango ya kotɛmɛla hégémonie ya Occident. Maoïsme elimwá te; ezali kaka koyokana na ba cercles mosusu ya makanisi mpe politiki. Komata ya Chine, oyo États-Unis ezali komona lelo lokola likama stratégique, ezali kotɛmɛla thèse ya Fukuyama ete libéralisme ezali na concurrent te.

Kobosana colonisation: esika Fukuyama amoni te

Esika mosusu ya monene oyo analyse ya Fukuyama emoni te ezali ndenge abosani lisapo ya colonisation mpe mbano na yango mpo na libéralisme. Alobeli ata moke te mombongo ya baombo na Atlantique to colonisation ya mobulu ya Sud global, atako banguya oyo ezalaki koloba ete elandi libéralisme nde esalaki yango. John Locke ye moko, oyo mbala mingi bamonisaka lokola tata ya libéralisme, alongisaki boombo mpe colonisation na nkombo ya propriété privée.

Fukuyama abosani mpe bitumba ya koboya colonisation, uta Révolution ya Haïti kino bitumba ya lipanda na Afrika mpe Asie, oyo emonisi ndenge banguya ya Occident eboyaki démocratie epai ya bato mosusu. Kobosana wana ekitisaka mingi prétention ya libéralisme ya kozala modèle universel ya bonsomi mpe bosembo.

État libéral mpe nsuka ya ba idéologies

Fukuyama akómi kokanisa lokola Locke—oyo atángi te, mpe asepeli kozongela formule ya Hegel ya ‘État universel mpe homogène’ oyo azwi epai ya Kojève—ete libéralisme ekómaka na bokeli ya État oyo ebatelaka makoki ya moto, bonsomi ya moto mpe mibeko. Na mokuse, État libéral ezali mpo na ye esika ya politiki epai contradictions minene nyonso ya idéologie esili, mpe nkita etikali likambo moko kaka ya bato, moto nyonso azali komipesa na komatisa motuya ya propriété na ye.

Na modèle yango, boluki ya reconnaissance, bitumba ya ba classes mpe contradictions mosusu ya lisapo elimwi, mpe masolo ya politiki ata mpe ya philosophie ekómi na ntina te. Etikali kaka mikakatano ya nkita mpo na kosilisa. Bongo débats philosophiques mpe politiques ekómi ya kala, mpe société mobimba etali kaka makambo ya nkita.

Kasi vision yango ya État universel mpe homogène ebombi bokeseni makasi ya nkita mpe ya société oyo néolibéralisme ekólisi. Ekitisaka mpe nguya ya ba résistances—nationalismes, fanatismes religieux mpe revendications identitaires—oyo ezali kaka kotuna hégémonie libérale.

Elonga oyo basakolaki liboso ya ntango

Na mokuse, Fukuyama akanisi ete na nsuka ya ekeke ya ntuku mibale—na kokwea ya efelo ya Berlin mpe Union soviétique—bomoto ekómi na nsuka ya évolution idéologique na yango. Bongo nzela efungwami mpo démocratie libérale epanzana na mokili mobimba, mpe alternative moko te ekoki lisusu kotɛmɛla yango ndenge ezalaki kala.

Kozwa lisusu concept ya ‘nsuka ya lisapo’ elingi koloba mpo na ye ete libéralisme ezali lisusu na concurrent idéologique ya kondimama te, ata soki elonga na yango esili naino te na makambo ya bomoi to nationalisme mpe fanatisme religieux ezali kobebisa yango na kati. Mpo na ye, contradiction yango ya kati mpe kozanga kokoka na yango na société ezali argument te mpo na koboya ete nsuka ya lisapo ekómi.

Akoki kotala na esengo ete, koleka politiki, culture ya consommation ya Occident ezali kokɔta na ba sociétés ya mikili oyo ezali ya Occident te, mpe ezali komema ba valeurs mpe mimeseno libéraux. Mpo na ye, yango ezali elembo ete mokili mobimba ezali kokóma ya Occident na ndenge oyo ekoki kozonga nsima te. Nsuka ya lisapo ezali mpenza ya solo, ndenge mpe alukaki komonisa ete Hegel azalaki na raison koloba ete ba processus historiques ezwaka nguya na conscience, kasi na matière mpamba te.

Bosukisi

Ata soki thèse ya Fukuyama na ‘nsuka ya lisapo’ epesi libaku ya kosolola na ntina ya bomoi ya kobombama ya ba idéologies, ezali na ba simplifications mpe bisika minene oyo emoni te. Ndimbola na ye ya Hegel ezali kobenda na makanisi, kasi ezangi rigueur empirique mpe ebosani ba critiques ya moboko ya libéralisme, ezala ya lisapo to ya mikolo na biso.

Mokili ya nsima ya Guerre froide oyo alimboli ezali ya ngámbo moko te; etikali na bokeseni mpe matata makasi. Yango wana, koloba ete lisapo esili ezali liboso ya ntango, soki ezali kutu illusion te.

Note 1 — Francis Fukuyama

Francis Fukuyama, oyo abotamaki na Chicago na 27 octobre 1952, azali philosophe, économiste mpe politologue ya Amerika. Ayebani na mokili mobimba mpo na buku na ye La Fin de l’histoire et le dernier homme (1992), oyo ekólisi makanisi oyo apesaki na article na ye ya kotungisa makanisi, ‘The End of History?’, oyo ebimaki na 1989 na revue The National Interest.

Asilisaki kelasi na Université Cornell mpe azali docteur na sciences politiques ya Harvard. Makanisi ya Alexandre Kojève, Friedrich Hegel mpe Karl Marx esalaki likoló na ye. Thèse na ye ya monene etongami na likanisi ete nsuka ya Guerre froide ezalaki elembo ya elonga ya libéralisme économique mpe politique lokola stade ya nsuka ya évolution ya ba systèmes politiques ya bato.

Notes 2 mpe 3 — Boyebi ya lisapo mpe ba critiques ya société ya consommation

[2] Henri-Irénée Marrou, De la connaissance historique, Paris, Éditions du Seuil, 1954.

[3] Jean Baudrillard — La Société de consommation (1970): Baudrillard ataleli ndenge consommation ezali lisusu kaka koyanola na bamposa te, kasi ekómi système ya bilembo epai bato basombaka biloko mpo na motuya na yango ya symbole, mpe ezali kokela ‘hyperréel’ epai bokeseni kati na réalité mpe représentation elimwaka. Simulacres et simulation (1981): akólisi critique yango na komonisa ndenge ba médias mpe consommation ezali kokela ba simulacres, elingi koloba bimoniseli oyo ekabwani na réalité nyonso.

Guy Debord — La Société du spectacle (1967): Debord ataleli ndenge société ebongwani ‘spectacle’ epai bililingi ezwi esika ya réalité. Société ya consommation ezali awa société epai eloko nyonso ekómi marchandise mpe bomoi elekisami na bimoniseli ya likolólikoló.

Christopher Lasch — La Culture du narcissisme (1979): Lasch amoni na société ya consommation ‘culture ya narcissisme’, epai bato bazali komitala kaka bango moko mpe koluka ntango nyonso bisengo ya mbala moko mpe ya likolólikoló.

Ivan Illich — La Convivialité (1973): atako ataleli kaka société ya consommation te, Illich atyoli ba institutions modernes, ata mpe consommation ya bato mingi, oyo amoni lokola ezali kokómisa bato bapaya epai na bango moko. Asengi société epai boyokani ya bato ekozala na motema ya échange, na esika ya consommation ya biloko.