Cameroun: elilingi ya lokuta mpe ya mabe ya pluralisme ya ba médias

Paradoxe ya ba médias ebele kasi oyo ezali na likama

Na kotala liboso, Cameroun ezali na pluralisme ya ba médias ya kokamwa. Bazulunalo ekómi ebele, baradio ya bitúká mpe ba chaînes privées ya télévision ekómi mingi uta bambula ya 1990, mpe ba plateformes numériques epesaka elilingi ya maloba oyo ezangi epekiseli. Moto ya libanda akoki komona ebele wana lokola elembo ya démocratie ya bomoi mpe bonsomi ya presse lokola na mikili ya Occident.

Kasi soki totaleli malamu, paradoxe moko emonani: démocratie ya Cameroun ezali na nguya mingi te. Etikali moko ya ba démocraties oyo ezali pete kobukana na Afrika. Ndenge nini bomoi ya bilembo boye ekoki kobima na démocratie oyo ezali na crise?

Eyano ezali polele: soki bonsomi ya ba médias esengelaki kobima na démocratie, elingaki kokola te na esika politiki ezali kobeba.

Na Europe, bonsomi ya presse ezwamaki nsima ya bitumba makasi—liboso ya censure ya bokonzi na Angleterre na ekeke ya zomi na nsambo, na ba révolutions ya France mpe Amerika na nsuka ya ekeke ya zomi na mwambe, mpe na nsima na mibeko oyo ebatelaki bazulunalisɛ liboso ya mabe ya Leta. Cameroun eyebaki bitumba ya lolenge wana te.

Tóndima yango: na Cameroun, société civile ebɔtɔlaki bonsomi ya presse te. Bakonzi nde bapesaki yango na kati ya démocratisation oyo euti libanda, mpe oyo elongolaki ata moke te état d’exception to répression. Bazulunalisɛ ya Cameroun bazali kaka kozwa makama, kokangama mpe ntango mosusu kobomama, ndenge esalemaki na Martinez Zogo.

Na esika ya kozala ‘nguya ya mitano’ ya démocratie ya solo, journalisme na Cameroun esalaka na esika oyo bonsomi oyo bamonisaka efandaka elongo na likama monene ya baoyo babatelaka yango: bato ya makanisi ya bonsomi mpe bato ya mosala yango ya ndenge nyonso.

Bonsomi oyo euti na likoló

Bonsomi ya ba médias na Cameroun euti mpenza na ndenge ba États francophones ya Afrika ekweaki na makambo mingi na ebandeli ya bambula ya 1990. Ezalaki kaka kokwea ya nkita te—mbongo ya Leta ekitaki mpe banyongo eumelaki—kasi mpe ya bomoi ya bato ná politiki: bafuta ezangaki, ba grèves ezongelaki, bayekoli mpe ba syndicats batɛmɛlaki, mpe ba régimes ebungisaki kondimama.

Sommet ya La Baule na 1990 nde ebandisaki bonsomi ya ba médias na Cameroun. François Mitterrand akangisaki lisungi ya France na multipartisme, bonsomi ya presse mpe kosinya ba Programmes d’ajustement structurel elongo na FMI mpe Banque mondiale.

‘Démocratisation’ ya ba régimes ya Afrika ekómaki bongo condition politique ya lisungi ya mokili. Cameroun endimaki multipartisme, epesaki ba entreprises publiques ebele na privé, efungolaki système bancaire mpe epesaki nzela na bazulunalo privés ná ba chaînes audiovisuelles.

Ekozala sembo te koboya ete bosenga ya kati ezalaki liboso. Uta bambula ya 1980, bazulunalisɛ zingazinga ya Le Messager ya Pius Njawé mpe L’Effort camerounais, ba avocats lokola Yondo Black, mpe bayekoli ya Université de Yaoundé lokola Symphorien Tonkam babundaki mpo na bonsomi mingi. Kasi bitumba yango, oyo banyokolaki mingi, ebimisaki elonga ya komonana te.

Yango wana, elonga ya bato te nde etyaki bonsomi ya presse, kasi décision politique ya libanda oyo Leta ya Cameroun esalelaki. Tokoki koloba ndenge moko mpo na multipartisme mpe ‘démocratie’ ya Cameroun.

Bonsomi yango ezali bongo conquête populaire te, kasi adaptation ya makasi na formalisme ya démocratie ya Occident, oyo ba États francophones ya Afrika basalelaki ‘lokola ekomami’ mpo na kobatela lisungi ya baninga ya mbongo mpe diplomatie. Ezalaki projet ya société te, kasi bilamba ya institution mpo na kosepelisa bailleurs internationaux.

Ebandeli yango elimboli mabe oyo ezali na kati ya bonsomi ya ba médias ya lelo. Eloko oyo ebandi lokola concession stratégique ebatelaka fonction ya esaleli: kosalela nguya, kokabola makanisi mpe kolɛmbisa espace public, ata na nse ya elilingi kitoko ya pluralisme.

Bonsomi oyo ememaka na bokabwani

Uta ebandeli, bonsomi ya ba médias na Cameroun etongamaki mpo na kosala espace public ya ekólo te, kasi mpo na kopekisa yango. Bokóli ya bazulunalo mpe ba chaînes ekabolaki makanisi, mpe média nyonso ekangamaki na matomba ya politiki, lingomba, nkita to tribu.

Le Messager ya Pius Njawé, oyo eumelaki lokola elembo ya presse indépendante, etyamaki na pembeni ntango bazulunalo oyo ekangamaki na baparti to ba élites ya bitúká ekolaki. Mutation mpe La Nouvelle Expression bamonisaki mwa ntango presse critique, kasi batángi bazalaki moke mpe pression économique makasi. Cameroon Tribune, na ngámbo mosusu, ezali mongongo officiel ya Leta mpe ebimisaka makambo mpo na kolongisa bakonzi.

Na audiovisuel, Vision 4, oyo ba élites ya politiki pene na régime bafutaka, ekómaki kobatela gouvernement mpe kofinga opposition. Equinoxe TV ya Douala emimonisaka lokola média ya opposition, kasi makambo na yango emonisaka mbala mingi polarisation ya politiki mpe bitúká; emonanaka lokola esalelaka ba clientèles ndenge moko na ndenge etongaka débat national. Na mangomba, ba chaînes lokola STV mpe baradio confessionnelles epesaka bapastɛrɛ ná bakambi ya mangomba tribune mpe ekabolaka lisusu bisika ya maloba.

Bokabwani ya politiki mpe lingomba ebakisami na bokabwani ya tribu mpe bitúká. Na Nord-Ouest mpe Sud-Ouest, bazulunalo mpe baradio ya esika elandaka discours ya mouvements anglophones. Na Douala, ba médias mosusu elandaka ba élites économiques sawa; na Yaoundé, mingi ekangami na réseaux ya pouvoir central oyo ba élites béti bayangela. Carte yango esali espace public moko te; ekólisi mabunga ya identité mpe bitúká.

Makanisi ya bato ya Cameroun ekabwani bongo na ba archipels ya ba médias. Groupe nyonso emona ‘bosolo’ na yango na média oyo elandaka politiki, lingomba, tribu to etúká na yango. Na esika ya kosangisa, pluralisme ebimisi cacophonie epai mwana-mboka azali lisusu na sango moko ya bato nyonso te, kasi na bandimbola oyo ebundaka mpe ekoki koyokana te.

Uta pluralisme kino clientélisme

Média nyonso na Cameroun efandaka pene na ‘parrain’: parti politique, groupe religieux, entreprise to élite ya etúká. Na échange, ebatelaka matomba na ye, emonisaka ye mpe epanzaka masolo na ye.

Pierre Bourdieu amonisaki ete ata na Occident champ journalistique elandaka concurrence mpe rentabilité. Na Cameroun, yango eleki ndelo: ba médias babikaka kaka na fidélité clientéliste. Sango ekómi mbongo ya kopesana; bonsomi ekómi dépendance oyo institution etie.

Consentement esalemaka na média moko ya nguya te

Na Cameroun, consentement esalemaka lisusu na média moko ya nguya te, ndenge Cameroon Tribune to CRTV ezalaki kala, kasi na ebele monene ya ba organes oyo ezangi contrôle mpe esanganaka mokemoke na point moko ya nguya.

Point yango ezali makanisi moko te, kasi état moko ya nivellement oyo tokoki kokokanisa na disposition, diathesis, ya Aristote. Média nyonso etyaka discours na yango na niveau moko na ya basusu: nyonso ekómi ndenge moko mpe eloko moko te ekoki kozwa esika koleka mosusu.

Concurrence kati na bazulunalo ebimisaka émulation ya malamu te. Ebimisaka kokitisana, kotikala esika moko mpe kopekisa progrès. Soki ba médias bazali na unité formelle lokola mosala mpe genre littéraire, ezali unité ya ndimbola te, kasi unité ya bozangi makoki.

Genre littéraire oyo ezangi œuvre moko

Soki presse ezali genre littéraire—na ba codes lokola reportage, éditorial mpe interview; na mibeko ya style lokola titres oyo ebendaka, hiérarchie ya sango mpe rhétorique ya objectivité; mpe na mokano ya kopesa sango, kokebisa mpe kofunda—ba médias ya Cameroun ezali na unité formelle.

Production na yango ekokani na ‘littérature médiatique’ ya masolo oyo ezongelaka: kosala intrigue na scandale, kokómisa crise ya politiki drame, kosala banguna mpe bilombe, mpe kobongola dénonciation na justification. Yango epesaka ba médias identité ya mosala mpe monɔkɔ moko oyo ekesenisaka yango na ba discours mosusu.

Kasi unité yango ememaka ndimbola liboso te. Ebele ya masolo ya journalisme esalaka cohérence collective te; ebimisaka prose ya dispersion. Média nyonso elobaka lisapo na yango ya mboka na mongongo ya parrain, clientèle to groupe na yango. Kokoma, kopesa commentaire mpe kosala enquête etikali, kasi makoki ya critique esili.

Genre oyo emonani stable ekómi genre oyo ezangi œuvre moko ya bato nyonso: ba formes journalistiques ezongelaka mpe elimwisanaka. Yango nde ‘unité ya bozangi makoki’: ba médias ezali na ba codes moko, kasi horizon moko ya bosolo te.

Ba micro-régimes ya bosolo lokola technologie ya nguya

Mbano ya mabe ezali polele: ‘unité ya bozangi makoki’ mpe kozanga kokoka kotya hiérarchie, kokabola mpe kosala critique ekómisaka makomi mpe jugement public mikuse.

Ezali malamu ete mwana-mboka ya Cameroun azali lisusu liboso ya bosolo oyo ‘Leta oyo eyebi nyonso’ etindaka uta likoló te. Kasi azali sikoyo liboso ya ‘bosolo’ ebele oyo elimwisanaka mpe esalemaka mpo na kolimwisa ba ‘régimes ya vérité’ mosusu.

Yango ebimisi cacophonie monene, indifférence ya bato nyonso mpe kozanga makoki ya kotonga conscience nationale.

Michel Foucault akundolisaki ete elilingi ya bonsomi ya kokanisa ekoki kobomba ‘technologie ya pouvoir’ ya sekele.

Na Cameroun, régime ya bosolo ekangami lisusu na média moko ya katikati te; ekabwani na ba micro-régimes ya bosolo oyo elimwisanaka.

Dispersion yango ezali eteni ya technologie ya pouvoir. Nguya ezali na kopalangana ya ba médias mpe masolo, kasi na centralisation na yango te.

Bokabwani lokola fabrication ya consentement na Cameroun

Na analyse na ye ya ‘fabrication du consentement’, Noam Chomsky amonisi ndenge ba médias ya Occident ekómisaka makanisi ndenge moko na massification mpe kozongela discours moko kozanga nsuka. Likanisi yango ezali solo, atako, mpo na ngai, ekangami na configuration ya capital na Occident: ba moyens ya production médiatique ezali na mabɔkɔ ya bato ya nguya moke.

Logique yango ekokani te na ba médias ya Afrika, mingimingi ya Cameroun. Awa, consentement esalemaka na massification mpe monopole te, kasi na kokabola na mayele champ médiatique. Dispersion yango esalelaka pouvoir: bato oyo bakabwani na ba archipels ya makanisi bazangi makoki ya kotonga représentation moko to kotɛmɛla état de fait.

Kopanza ba représentations elendisaka nguya ya politiki. Na paysage oyo ekabwani, lisapo moko te ekómaka référence commune. Polémique nyonso elongolaka oyo ya liboso, mpe bosolo nyonso ezwa mbala moko contre-vérité. Pouvoir politique ezalaka bongo libanda ya faute: ezali lisusu na bosenga ya censure te; etiki kaka makambo epanzana.

Martinez Zogo mpe kolimwisa scandale

Kobomama ya zulunalisɛ Martinez Zogo na janvier 2023 ekokaki kozala moment ya mbongwana mpe scandale oyo ekokaki koningisa régime. Kasi ebele ya masolo ya ba médias ebimisaki mbano ya contraire. Chaîne mpe zulunalo nyonso epesaki ndimbola na yango: assassinat politique mpo na bamosusu, règlement de comptes financier mpo na basusu, to ‘bavure’ mpamba mpo na bamosusu.

Kozanga grille moko ya kotánga événement ebongolaki crime d’État oyo bakanisaki na énigme médiatique epai makelele ekangaki bosolo.

Crise anglophone mpe makambo ya corruption

Mécanisme yango emonanaki na crise anglophone. Uta 2016, bazulunalo mpe télévision epesaka ba analyses oyo ekeseni: rébellion séparatiste, manipulation étrangère, crise humanitaire to question identitaire.

Na esika ya koleisa débat national, masolo yango ekólisaki bokabwani ya bitúká. Camp nyonso emɛlaka sango ya ba médias na yango mpe masolo ekoki lisusu kokutana te. Sango engɛngisaka te; ekómisaka conflit likambo ya tribu.

Makambo minene ya corruption—Opération Épervier, kobungisa mbongo ya Covid-19, ba scandales ya SONARA to CRTV—ezwaka nsuka moko: nkanda ya makelele, na nsima discours epanzani. Média nyonso elandaka mécène to clientèle na yango mpe ekómisaka likambo querelle ya esika. Scandale elimwaka na makelele mpe conscience publique ebimaka te.

Machine ya kolimwisa ba événements

Bandakisa yango emonisi ndenge pluralisme ya ba médias, na esika ya kobimisa contre-pouvoir, esalaka lokola machine ya kolimwisa ba événements. Ezali kozanga sango te nde ebatelaka régime, kasi ebele ya masolo oyo elimwisanaka. Masolo mpe bandimbola ekómi mingi, makanisi ya bato ebungi mpe pouvoir etikali.

Presse moko oyo esangani mpe ezali kobunda ekokaki kozala contre-pouvoir; kasi cacophonie ya ba médias na Cameroun elimwisaka critique nyonso. Excès ya média moko ebengi riposte ya mosusu; nkanda elimwisanaka; scandale ebungisaka nguya mpo relais ya molai ezali te. Régime ezwaka litomba mpe ekendaka liboso kozanga kobanga, ntango camp nyonso elobaka kaka na bato na yango.

‘Bonsomi oyo bapesi yo ebimisaka yo na boombo te: etambwisaka yo na banzela mosusu.’

Na mokuse, bonsomi ya ba médias na Cameroun ezali esaleli ya mabe mpo na kolimwisa bonsomi. Na esika ya kofungola bato, ekangaka bango na ba déterminismes sociopolitiques oyo epekisaka bango kofanda lokola bana-mboka ya bonsomi ya solo.

Mikanda oyo batángi

François Mitterrand, Discours de La Baule, 20 juin 1990.

Michel Foucault, Dits et écrits II, Paris, Gallimard, 2001, nkasa 158–160.

Pierre Bourdieu, Sur la télévision, Paris, Liber-Raisons d’agir, 1996.

Edward S. Herman mpe Noam Chomsky, Manufacturing Consent: The Political Economy of the Mass Media, New York, Pantheon Books, 1988.