Cameroun: kopelisa lisusu molimo ya lipanda mpo na kosangisa ekólo

Ndenge bisika oyo epalangani ekómaka ekólo

Na bisika nyonso ya mokili, bisika oyo bibale ekutanaka, mipanzi ya bangomba mpe biteni ya mabele esanganaka mpo na kokela ekólo. Na ebandeli, bisika yango eboyanaka ntango nyonso.

Soki moto oyo ayebi makambo mingi te atalaka bazamba mpe ba savanes ya Cameroun eleki sikoyo bikeke mibale, alingaki kobenga yango bisika ya mpamba.

Kasi bato bazalaki nsima ya bisika wana ya mpamba.

Atako bongo, moto moko te alingaki kokanisa ete na kati ya ‘chrysalide’ ya bato wana oyo bapalangani, chrysalide ya ekólo moko ya lobi ezalaki kokola: Cameroun.

Eloko oyo ekelaki ekólo ya Cameroun ezali kaka te ndenge mokonzi ya colonie asangisaki ‘bapaya ya lobi’, mpo na kozongela maloba ya Jürgen Habermas, na kati ya mibeko ya Kamerun, na nsima Cameroun, République fédérale du Cameroun, mpe na nsuka République du Cameroun.

Bato ya Cameroun bakómá mpenza bato ya Cameroun uta bakonzi ya Allemagne, France mpe Angleterre bakolonisaki bango. Yango wana, liboso ya nyonso, likambo oyo bango nyonso bazalaki na yango elongo—bakisa mpe géographie—nde ekangisaka bango.

‘Bapaya ya lobi’ mpe mosala ya lisapo

Likambo yango emonani lisusu makasi soki totaleli ndenge likanisi ya ‘Nègre’ esalemaki. Fanon amonisaki ete likanisi yango ezali na ndimbola kaka liboso ya colon: ‘Nègre, oyo akómá Nègre koleka uta moto ya mpɛmbɛ ayangelaki ye…, amoni ete lisapo ezali kotya ye na mabele moko ya sikisiki mpe kolakisa ye nzela moko ya sikisiki’ (Frantz Fanon, Les Damnés de la terre, lokasa 202). Soki essence to eloko moko oyo ebongwani te uta bambula ya 1960 ezali, eloko yango ezali na lisapo. Lisapo yango, elongo na géographie, etyaka bato ya Cameroun na mabele mpe na ‘essence’ moko ya sikisiki.

Maloba ‘bapaya ya lobi’ ekoki komonana lokola eleki ndelo epai ya baoyo bamonaka mboka lokola essence ya nature, kasi te lokola mbano ya banguya ya lisapo. Mpo na bango, emonani polele ete bankɔkɔ, bankɔkɔ ya kala, baboti mpe bango moko balekisaki bomoi na bango mobimba na mboka moko.

Kasi tosengeli kozonga bikeke mibale na lisapo ya Afrika, mpe ata na 1885, mpo na kososola ete ba États ya Afrika etondi na ‘bapaya ya lobi’ mpe ete motuna ya politiki ezali koyeba ndenge bakoki kofanda elongo—to kozala bana-mboka moko.

Liteya ya Papouasie–Nouvelle-Guinée

Na esika ya kozongela lisapo ya bato nyonso bikeke mingi na nsima, ezali na litomba kotala ndenge société papoue ya Nouvelle-Guinée ebongwanaki kati na 1931—mobu oyo ba anthropologues ya Australie ‘bamonaki’ yango—mpe 2006, ndenge Jared Diamond asalaki na The World Until Yesterday. Ntango azongaki na 2006 na mboka oyo asilaki kotala mbala ebele, amonaki bilongi oyo ezalaki lokola oyo ezalaki na bafɔtɔ ya ‘bokutani ya liboso’ ya 1931, atako bato wana bazalaki bana to bankɔkɔ na bango.

Bokeseni oyo emonanaki mbala moko ezalaki bilamba. Na 1931, bato ya Hautes Terres bazalaki kolata mingimingi bazupe ya matiti, basaki ya monyama mpe mitole ya nsala ya bandɛkɛ; na 2006, bazalaki kolata bilamba oyo mokili mobimba elataka: ba chemises, ba pantalons, bikɔti, bazupe, ba shorts mpe ba casquettes. Na kati ya libota moko to mibale—mpe na bomoi ya bato mingi oyo bazalaki na aéroport—bayekolaki kokoma, kosalela ordinateur mpe kotambwisa mpɛpɔ. Bamosusu bakokaki kozala bato ya liboso na tribu na bango oyo bayekolaki kotánga mpe kokoma. Diamond amonaki bokeseni ya mabota na elilingi ya pilote moko ya elenge oyo azalaki komema nkɔkɔ na ye ya nsuki mpɛmbɛ mpo na mobembo na ye ya liboso na mpɛpɔ.

Kasi mbongwana elekaki bilamba mosika. Na 1931, bato ya Hautes Terres bazangaki kaka bilamba oyo basali na ba-usine mpe ba technologies ya sika te—uta montre, telefone mpe carte de crédit kino ordinateur, escalator mpe mpɛpɔ—bazangaki mpe makomi, bibende, mbongo, biteyelo mpe gouvernement moko ya katikati. Soki lisapo ya pene elakisaki biso mbano te, tokokaki kotuna soki société oyo ezangi makomi ekoki koyeba yango na libota moko kaka.

Ebele ya bato ya aéroport na 2006 esangisaki mpe bato oyo bakokaki kokutana elongo te na 1931: bato milai ya côte sud oyo bazalaki na bilongi mike mpe mandefu moke; bato ya Hautes Terres oyo bazalaki mikuse, na bilongi ya minene mpe mandefu; mpe bato ya bisanga ná lowlands ya côte nord oyo bilongi na bango ekokanaki mwa moke na bato ya Azia. Ebele oyo moto ya Occident oyo ayebi bango te akokaki komona liboso lokola ‘ndenge moko’ ezalaki mpenza na bokeseni mingi.

Moto ya boyekoli ya minɔkɔ alingaki koyoka minɔkɔ ebele ya bituluku ekeseni: minɔkɔ ya ba tons, epai bosanda ya mongongo ekesenisaka maloba lokola na chinois; minɔkɔ austronésien oyo ezali na ba syllabes mpe ba consonnes ya pɛtɛɛ; mpe minɔkɔ papou oyo ezali na ba tons te. Na 1931, bato ya minɔkɔ mwa mingi bakokaki kokutana, kasi te bato ya minɔkɔ ebele na lisanga moko. Anglais mpe Tok Pisin ezalaki minɔkɔ oyo bazalaki kosalela na comptoir ya aéroport na 2006; na 1931, masolo nyonso na Hautes Terres ezalaki na minɔkɔ ya esika, mpe monɔkɔ moko na moko ezalaki kaka na etúká ya moke.

Ndenge lisapo esalaki Cameroun

Makambo oyo Diamond alimbolaki esalemaki mpe na bato oyo bafandaki na kati ya bandelo ya Tchad, République centrafricaine, Gabon, Guinée équatoriale mpe Nigeria, oyo bakómaki eteni ya Cameroun uta 1885: Nord, Sud, Est mpe Ouest esanganaki mpo na mbala ya liboso na esika moko ya politiki; minɔkɔ ya bitúká ekitaki; monɔkɔ moko ya colonie ekolaki; mpe na nsima ya nyonso ezalaki nguya ya capitalisme ya ba-usine mpe ba plantations.

Cameroun ezali mbano ya lisapo. Mboka nyonso esalemaka na banguya ya lisapo. Bamosusu euti libanda—ndenge ezali pete kokanisa mpo na Cameroun, oyo elongwaki na mabɔkɔ ya Allemagne mpe ekómaki na tutelle ya France; bato baboyaki mbongwana yango mpe yango ememaki na etumba ya nsɔmɔ mpo na lipanda. Banguya mosusu euti na kati, atako kobosana oyo ba régimes ya Cameroun balendisaki esalaka ete tóyeba yango na mpasi.

Atako Cameroun esalemaki na lisapo mpe ekokaki mpe kozala ndenge mosusu, bomoi na yango esuki kaka na bandelo oyo basali ya bakarte ya colonie bakataki te. Ezali mpe identité nationale oyo ezali mosala ya makanisi: etumba ya molai mpo na kokela identité ya ekólo mpe kozwa yango lokola ya biso. Na maloba ya Habermas, Cameroun ezali mbano ya etumba mpo na koleka ezalela ya ‘bapaya ya lobi’.

Bonsomi lokola likambo oyo etongaki ekólo

Eloko oyo ekelaki ekólo ya Cameroun ezali bongo lisapo ya bato nyonso oyo ekomamaki na bazamba mpe na ba savanes. Ezalaki ‘mopɛpɛ makasi ya bikeke’ oyo etimolaki bisika wana. Mpe bisika yango, oyo ezalaki pene, eleisaki elikya ya malamu koleka ya bato ya Cameroun.

Nsima ya bambula ntuku motoba, tokoki koloba ete bazamba, ba savanes, mipanzi ya bangomba mpe pembeni ya bibale ezalaki bisika ya ‘kobota ya sekele’. Ebokolaki likei ya bonsomi oyo esalaki Cameroun mboka oyo ezali lelo.

Tokoki kososola Cameroun te soki tobosani esika oyo boluki ya bonsomi ezali na yango. Bato nyonso ya Cameroun balingaki bonsomi te mpe nyonso bazalaki babundi ya bonsomi te. Kasi bosenga ya bonsomi—likambo ya mboka oyo mwa bato oyo banyatamaki bamemaki uta 1945 kino 1970—ezwaki ndimbola oyo eleki bomoi ya mokolo na mokolo.

Yango wana, lisapo ya politiki ya 1945 kino 1960 ezali na motuya ya événement. Evénement nyonso etikaka elembo ata nsima ya kolimwa na yango.

Maloba ya événement oyo ezalaki mpasi kokanisa

Milan Kundera akomaki ete événement ezalaka na motuya mpe ndimbola mingi soki euti na ba hasards ebele. Eloko oyo esalemaka na bosenga, oyo bato bazelaka mpe ezongelaka mokolo nyonso, efandaka kimya. Kaka hasard nde elobaka, mpo tolukaka kotánga na kati na yango—ndenge bato ya kosakola batángaka bililingi oyo marc ya kafe etikaka na nse ya kɔpɔ, to ndenge basakoli ya etúká na ngai balimbolaka makambo kolanda ndenge banzete mikuse etelemi na ekuke ya lidusu ya ngambi nsɛlɛlɛ—bililingi ya ndimbola.

Na yango, événement ezalaka mpasi mingi kokanisa soki esengi ba hasards ebele oyo eyani likoló na mosusu. Ba hasards yango nde elobaka, mpo kaka yango epesaka nzela ya komeka mpe kotuna ndenge événement yango ezalaki mpasi kokanisa (Milan Kundera, L’Insoutenable Légèreté de l’être, 1987, lokasa 76, Bernard Sève atángi yango na Méthodes, Textes et savoirs, 2017).

Lipanda lokola molimo oyo bato nyonso ya ekólo bakaboli

Etumba mpo na bonsomi nde esalaki ekólo ya Cameroun. Ruben Um Nyobè mpe baninga na ye balobaki yango na nguya liboso ya Nations Unies na 17 décembre 1952, na nkombo ya bato nyonso ya Cameroun: kosangisa Cameroun lisusu mbala moko, kokela Conseil de gouvernement mpe Assemblée oyo ezali na nguya ya kosala mibeko, mpe kotya mokolo oyo bakopesa bato ya Cameroun lipanda.

Bosenga yango nde ekelaki boyokani ya ‘bapaya ya lobi’ oyo bafandi sikoyo na mboka moko atako bakeseni. Boyokani yango esalemaki na etumba mpo na lipanda ya mbala moko mpe réunification.

Soki totaleli makambo na nsima, ezali pete kososola ete etumba na bitúká ya anglais etali na mozindo ndenge mibale ya komona lipanda. Lipanda, bonsomi mpe souveraineté ezali na motuya moko, ndenge Patrice Lumumba alobaki na mokanda na ye ya nsuka epai ya mwasi na ye: ‘Moto nyonso ya Congo asengeli kosala mosala ya bule ya kotonga lisusu lipanda mpe souveraineté na biso, mpo soki dignité ezangi bonsomi ezali te, soki justice ezangi dignité ezali te, mpe soki lipanda ezangi bato ya bonsomi bazali te.’

Lipanda ezali botongi ya synthèse. Ezali synthèse ya imagination oyo epesaki bilombe ya lipanda nzela ya kosangisa na makanisi bokeseni ya bato. Ata lelo, ezali kokitisa na ndelo oyo ekoki kondimama bokangami na tribu, na minɔkɔ mpe na bonkoko ya etúká moko na moko ya bamboka na biso.

Lobi lokola lelo, molimo ya lipanda ezali nguya kaka moko oyo ekoki kolonga kopalangana mpe kotɛmɛla séparatisme. Molimo yango eleki bokeseni ya bato ya Cameroun mpe ebongisaki makanisi ya bato nyonso ya politiki—ata, na ndenge ya kokamwa, baoyo bazalaki kotɛmɛla lipanda.

Eteni euti na: Antoine Nguidjol, Cameroun, la nation en péril, L’Harmattan, Paris, 2021.

Note: Habermas asaleli mbala mosusu catégorie ya anthropologie oyo ba sociétés traditionnelles basalelaka mpo na komona Moto Mosusu: monguna, to moto oyo azali ndeko te.