Na ntina ya likanisi ya ‘plurivers’ ya Arturo Escobar: kotuna likanisi ya univers oyo euti na fiziki ya Galilée mpe Copernic

Uta cosmologie ya kala kino fiziki ya mikolo na biso

Likanisi ya univers oyo euti na fiziki ya Aristote mpe Ptolémée, oyo modèle ya Copernic ebongisaki mpe Kepler ná Newton balakisaki na mituya mpe na mibeko, ezali na lolenge moko ya komona mokili. Lolenge yango ezali kaka kotya elembo na makanisi ya Occident, atako fiziki ekoli mingi na relativité restreinte, relativité générale mpe cosmologie ya mikolo na biso.

Ba civilisations ya kala ezalaki na ba cosmologies ndenge na ndenge, mbala mingi etongamaki na bindimeli ya mangomba to na masapo ya bonkoko. Bazalaki komona Mabele na katikati, mpe ba sphères ya likoló ezingaki yango.

Na eleko ya Bagreke ya kala, modèle géocentrique ya Aristote mpe Ptolémée etyaki Mabele na katikati ya univers, mpe ba planètes ná minzoto ezalaki kobaluka zingazinga na yango.

Na ekeke ya zomi na motoba, Galilée mpe Nicolas Copernic babongolaki mingi lolenge ya komona univers na kotya Moi na katikati na yango. Héliocentrisme ebotamaki bongo.

Na nsima, Kepler atyaki mibeko ya kotambola ya ba planètes zingazinga ya Moi mpe alimbolaki ba orbites elliptiques na nzela ya matematiki. Nsima na ye, na ekeke ya zomi na nsambo, Isaac Newton asalaki théorie ya gravité oyo elimbolaki kotambola ya biloko ya likoló mpe etyaki miboko ya fiziki classique.

Na ebandeli ya ekeke ya ntuku mibale, Einstein apesaki théorie ya relativité restreinte, oyo ebongolaki ndenge ya kososola esika mpe ntango. Na nsima asalaki relativité générale, oyo elimboli gravité na mozindo koleka na kolakisa ndenge masse egumbisaka espace-temps.

Mpo na nini kokanisa ete univers ezali na centre?

Kasi likambo oyo emonani polele na ba modèles nyonso wana ezali ete likanisi ya ‘centre’ nde ezali koyangela fiziki.

Mpo na nini tókanisa ete univers yango moko ezali na centre?

Likanisi ya centre euti na ndenge ya kotala makambo uta na Mabele, mpo moto azalaka na momesano ya komona mokili uta na esika oyo afandi. Na lisapo, ba modèles géocentriques mpe na nsima héliocentriques ebatelaki likanisi ya ‘centre’ na univers, ezala Mabele to Moi.

Yango wana, ndenge fiziki emonisaka univers ezali na eteni ya anthropocentrisme oyo ekoki kobombama te. Na modèle yango, moto—mingimingi moto ya Occident—amimonaka na katikati ya Eloko monene nyonso. Afandaka kuna lokola ‘nkolo mpe nkolo-biloko ya nature’, ndenge Descartes alobaki na Discours de la Méthode.

Uta univers kino plurivers

Kotuna likanisi ya univers, ndenge Arturo Escobar asalaki na anthropologie, epesaka nzela ya kondima mpe kosangisa bokeseni ya ndenge ya komona mokili oyo ezali na ba cultures mpe ba civilisations ndenge na ndenge. Ata soki ‘plurivers’ ezali mingi likanisi ya filozofi to ya culture kasi postulat ya fiziki ya lelo te, bazali mpe kotala yango na ba spéculations ya théorie physique. Ba théories mosusu, lokola théorie des cordes mpe cosmologie quantique, elobeli ete ba univers to ba réalités ebele ekoki kozala.

Na yango, likanisi ya plurivers ezali bozoba te. Eloko moko te epekisi biso kosalela yango na bolukiluki ya bomoi ya bato lokola hypothèse oyo ekoki kondimama. Kotya plurivers na esika ya univers elongolaka moto na katikati mpe endimaka ete lolenge mosusu ya bomoi, mikili mosusu mpe ba réalités mosusu ezali na motuya na yango moko, ata nguya ya bato ezali te.

Bokeseni ya mikili, boyebi mpe boyokani

Plurivers etyaka likebi na bokeseni ya boyokani kati na bikelamu ya bomoi mpe zingazinga na yango; yango ekoki kokólisa limemya mpo na écologie mpe nature. Kasi likanisi ya univers moko kaka ezali kokoba kolongisa ba hiérarchies ya nguya, boyebi mpe civilisation. Kotya plurivers na esika ya univers ezali bongo kotuna ba hiérarchies yango mpe kofungola nzela ya kondima na bosembo ba perspectives mpe ba réalités ndenge na ndenge ya mokili.

Na Afrika, Amerika Latine mpe Azia, plurivers elendisaka koyeba boyebi ya bato ya mboka mpe ya bisika oyo siansi ya Occident etyaki mbala mingi na pembeni to ebosanaki. Endimaka ete boyebi yango ekoki kopesa lisungi ya ntina mpo na kososola mokili mpe nature.

Liboke ya mikili liboso ya modernité oyo ezali koyangela

Na mokuse, plurivers endimaka ete culture nyonso ekoki kozala na mokili na yango mpe na lolenge na yango ya komona cosmos. Kotuna univers galiléo-copernicien—elingi koloba kosangisa ndenge ya komona mokili zingazinga ya centre moko kaka na nse ya bokonzi ya moto ya mpɛmbɛ—elendisaka ndenge ya komona mokili oyo eyambaka bato mingi, ekumisaka bokeseni ya ba cultures, ebatelaka écologie mpe endimaka ba réalités oyo ezali libanda ya makanisi ya Occident oyo ezali koyangela.

Kokanisa ‘plurivers’ na esika ya univers ezali kokanisa liboke ya mikili ndenge na ndenge oyo esalaka lisusu na nse ya nguya ya gravitation ya planète moko oyo ezali koyangela te. Yango nde ezali na motema ya bolukiluki ya Arturo Escobar. Atunaka likanisi ya Occident oyo emonaka modernité lokola esika kaka moko ya raison, progrès mpe civilisation. Modernité oyo elobi ete mikili mosusu ekoki kozala na bomoi te ezali mobulu monene na nzoto, na bizaleli mpe na boyebi, mpo elobi ete koyeba ezali liboso kolimwisa nyonso oyo ezali ya yo te.

Kozala elongo mpe bateritware ya ré-existence

Nzela ya Arturo Escobar etyaka plurivers na kati ya bososoli ya mokili mobimba lokola esika oyo mikili ebele ekoki kozala elongo. Yango wana, critique na ye ya modernité ezali te ‘anti-européenne’, ‘anti-occidentale’ to ‘anti-moderne’. Alingi nde kobatela mikili oyo ezali koyangela te, oyo ata soki ekoti na modernité mpe yango ebongoli yango mingi, elekaka mpe yango.

Alobi ete mikili ya bato ya mboka ekoki kozala na modernité mpe na ntango moko kozala ndenge mosusu mpenza. Alobeli bitumba ya bato yango mpo na kotonga bateritware ya ré-existence, mpo bátosa te mobeko ya modernité oyo ekabolaka bato na biloko oyo ezali bato te; azali mpe koloba ete banyama, bangomba to bibale ekoki kozala bikelamu ya bule ndenge moko na bato.

Na bokutani ya banzela ya civilisation

Arturo Escobar akanisi ete tokómi na bokutani ya banzela ya civilisation mpe tosengeli koyekola kofanda na kati ya mikili ebele mpe kotonga ndenge mosusu ya ré-existence. Yango esengi kozongisa pene na bato bilei, énergie, transport, bokolongono mpe misala mosusu ya ntina; esengi mpe kozongisa bomoi ya bato na lisanga na kozongela boyokani na bato mosusu, na bikelamu oyo ezali bato te, mpe na mokili ya molimo.

Na nsuka, amoni ete mibeko yango ezali na ntina mpo na bato nyonso, mingimingi mpo na baoyo bafandi na mikili oyo etondi mingi mpe etali mingi consommation: ba classes moyennes ya mokili mobimba.