Haïti: babengani bango na mboka ya « tontons-macoutes »
Ba définitions, cadres juridiques, historiques mpe institutionnels.
Temporary Protected Status (TPS)
Temporary Protected Status ezali statut temporaire ya protection oyo États-Unis ekoki kopesa na ressortissants ya mboka oyo ezali na conflit, catastrophe to conditions exceptionnelles oyo ekoki kosala ete retour ezala na danger. TPS epekisaka mpo na mwa ntango éloignement mpe epesaka nzela ya kosenga autorisation ya mosala.
TPS ezali asile te mpe epesaka automatiquement résidence permanente te. Gouvernement américain ekoki kobakisa, kobongola to kosukisa désignation ya mboka engebene conditions oyo mibeko epesi.
Haïti ezwaki TPS nsima ya séisme ya 2010 mpe désignation yango ebongwanaki mbala mingi. Suka to restriction ya protection ezalaki na conséquences directes mpo na bato oyo bafandaki na États-Unis bambula mingi.
Motuna ya TPS esengeli bongo kokabwana na motuna ya nationalité: moto akoki kozala Haïtien na mibeko mpe, na bomoi ya solo, kozala na centre ya famille mpe mosala na États-Unis.
Diaspora haïtienne
Diaspora haïtienne ezali bato ya origine haïtienne oyo bafandaka libanda ya mboka, mingi na États-Unis, Canada, France, Caraïbes mpe mikili mosusu. Ezali na rôle monene na économie, culture mpe vie politique ya Haïti.
Ba transferts d’argent ya diaspora ezali source ya ntina mpo na mabota mingi mpe ezali na poids monene na économie nationale. Diaspora esanganaka mpe na associations, investissements, médias, églises mpe réseaux professionnels.
Kasi liloba diaspora ebombi ba parcours oyo ekeseni: migration ya kala to ya sika, nationalités mibale, bana oyo babotami na libanda, bato oyo bazongaka mbala na mbala mpe bato oyo bazali lisusu na liens moke na territoire.
Na contexte ya expulsions, bokeseni yango ezali na ntina. Kozala ressortissant haïtien elingi koloba te ete moto azali na logement, mosala, famille proche to réseau ya soutien oyo ezali kosala na Haïti.
Expulsion mpe retour forcé
Expulsion ezali décision ya État oyo esengi mopaya alongwa na territoire na yango. Retour forcé ezali exécution ya décision yango soki moto azongi na volonté na ye te.
Na droit migratoire, mboka ya nationalité ezali destination ya liboso oyo État ekoki koluka mpo na renvoi. Kasi conditions ya exécution etikali soumis na droits fondamentaux mpe, na makambo mosusu, na principe ya non-refoulement.
Retour forcé ezali kaka déplacement géographique te. Ekoki kozala na conséquences na famille, logement, santé, documents, mosala mpe capacité ya kozonga na société oyo moto atikaki banda kala.
Mpo na Haïti, makama yango ekómaka makasi soki retour esalemi na contexte ya violence armée, déplacements internes mpe faiblesse ya services publics.
Tontons-macoutes
« Tontons-macoutes » ezali kombo oyo epesamaki na Volontaires de la sécurité nationale, milice oyo esalemaki na régime ya François Duvalier na Haïti. Ezalaki esaleli ya contrôle politique, intimidation mpe répression.
Milice yango ezalaki directement na kati ya système ya pouvoir duvaliériste. Membres na yango bazalaki na réputation ya violence, arrestations arbitraires, extorsions mpe persécution ya ba opposants.
Ba groupes armés ya Haïti ya lelo ezali continuation institutionnelle ya tontons-macoutes te. Bazali na ba origines, structures mpe intérêts oyo ekeseni.
Kasi mémoire ya tontons-macoutes etikali na langage politique mpe populaire ya Haïti mpo na kolobela peur, arbitraire mpe violence oyo ekoki kokota na bomoi ya mokolo na mokolo. Kosalela comparaison yango esengi kobatela bokeseni ya histoire.