Definisyon ak kad jiridik, istorik ak enstitisyonèl.
Temporary Protected Status (TPS)
Temporary Protected Status, oswa TPS, se yon estati tanporè Etazini bay kèk sitwayen peyi yo deziyen lè kondisyon eksepsyonèl fè retou yo difisil oswa danjere. Deziyasyon an ka gen rapò ak yon konfli ame, yon katastwòf anviwònman oswa lòt sikonstans ekstraòdinè ak tanporè.
TPS pwoteje moun kont depòtasyon pandan peryòd li valab epi, anba kèk kondisyon, li pèmèt yo jwenn otorizasyon travay. Li pa azil, epi poukont li li pa bay aksè otomatik ak rezidans pèmanan. Men yon benefisyè ka gen, an paralèl, yon lòt baz jiridik pou mande yon lòt estati.
Ayiti te jwenn plizyè deziyasyon ak pwolongasyon depi tranblemanntè 2010 la. Apre sa, politik ameriken an pase nan desizyon siksesif pou pwolonje, redui oswa mete fen nan dispozitif la. Istwa sa a esplike poukisa nasyonalite yon Ayisyen k ap viv Ozetazini pa sifi pou detèmine sitiyasyon li.
Karaktè tanporè TPS la esansyèl. Li pwoteje pandan yon peryòd presi san li pa rezoud poukont li kesyon enstalasyon dirab. Lè yon deziyasyon fini, moun ki te prezan pandan plizyè ane ka oblije jwenn yon lòt estati oswa kite teritwa a.
Dyaspora ayisyen Ozetazini
Prezans ayisyen Ozetazini soti nan plizyè vag migrasyon ak estati jiridik ki trè divès. Li gen ladan sitwayen ameriken ki gen orijin ayisyen, rezidan pèmanan, moun ki benefisye oswa ki te benefisye TPS, moun k ap mande azil, moun yo admèt nan pwogram imanitè ak sitwayen ki pa gen estati regilye.
Florid, New York, Massachusetts ak plizyè lòt Eta gen gwo kominote ayisyen. Lyen ak Ayiti pase nan fanmi, asosyasyon, legliz, antrepriz, medya, mobilizasyon politik ak transfè lajan. Konsa, dyaspora a patisipe nan lavi ekonomik ak sosyal Ayiti pandan li fè pati sosyete ameriken an.
Pliralite sa a anpeche nou pale de yon sèl sitiyasyon jiridik pou « Ayisyen Ozetazini ». Yon mezi ki touche TPS pa gen menm konsekans pou yon sitwayen ameriken, yon rezidan pèmanan oswa yon moun dwa sejou li te depann de pwoteksyon sa a.
Depòtasyon yo fè yon lòt diferans parèt. Peyi nasyonalite a ka rete yon kote fanmi ak memwa ye san li pa kote moun nan bati lavi chak jou li. Dyaspora pa efase nasyonalite; li rann sans konkrè « retounen » an pi konplike.
Depòtasyon ak retou fòse
Depòtasyon se yon desizyon kote yon Leta bay yon etranje lòd pou kite teritwa li. Retou fòse se egzekisyon desizyon sa a lè depa a pa volontè. De nosyon sa yo pa di poukont yo poukisa yo depòte moun nan ni ki rekou li te kapab itilize.
An prensip, peyi nasyonalite a gen pou li repran sitwayen li. Evidans jiridik sa a pa sifi pou evalye kondisyon retou a. Yon moun ka kite peyi li depi lontan, li ka pa gen lojman ni revni ankò, fanmi li ka redui, oswa li ka rive nan yon rejyon kote sekirite degrade anpil.
Nan ka Ayiti, li enpòtan anpil pou separe legalite depòtasyon an ak kondisyon reyentegrasyon an. Otorite ameriken yo detèmine dwa pou rete Ozetazini. Otorite ayisyen yo ak òganizasyon sou teren an dwe apre sa jere arive a, idantifikasyon an, bezwen ijan yo epi, lè mwayen pèmèt, akonpayman pou reyentegrasyon.
Kidonk, retou fòse pa dwe konfonn ak retou volontè. Premye a soti nan yon desizyon Leta depa a; dezyèm nan sipoze yon desizyon moun nan menm, menm lè li pran desizyon sa a anba kontrent ekonomik oswa administratif.
Tonton makout: vyolans Leta sou Duvalier yo
« Tonton makout » se non yo bay anjeneral milis François Duvalier te kreye epi ki te vin ofisyèl sou non Volontaires de la sécurité nationale. Li te youn nan zouti represyon rejim divalyeris la epi li te rete asosye ak represyon sou Jean-Claude Duvalier.
Milis la te fonksyone nan yon sistèm pouvwa otoritè. Entimidasyon, arestasyon, tòti, asasina ak kontwòl lokal te sèvi pou pwoteje rejim nan epi netralize advèsè li yo. Konsa, nan memwa ayisyen, tèm nan vin non vyolans politik gason ame ki te mare ak pouvwa a.
Gwoup ame ki kontwole teritwa ann Ayiti jodi a pa tonton makout. Estrikti yo, finansman yo, alyans yo ak relasyon yo ak enstitisyon yo diferan. Lè yo sèvi ak ekspresyon an pou pale de prezan an, se sèlman kòm yon konparezon nan memwa; li pa ka yon idantite istorik.
Distenksyon sa a nesesè pou konprann kriz jodi a. Vyolans aktyèl la ka fè sonje kèk eksperyans laperèz, kontwòl teritoryal oswa abitrè san li pa repwodui òganizasyon politik diktati divalyeris la.