Ba définitions, cadres juridiques, historiques mpe institutionnels.
Marronnage
Na sociétés esclavagistes ya Amériques mpe océan Indien, marronnage ezali kokima ya esclave na esika oyo bakangaki ye. Etali ba situations ndenge na ndenge, kobanda absence ya mwa tango kino formation ya communautés oyo ebimaki na contrôle colonial na ndenge moko to mosusu.
Engebene bisika, ba sociétés marronnes etongaki ba formes na bango ya organisation, défense, production mpe transmission culturelle. Mosusu basalaki négociation na ba pouvoirs coloniaux; mosusu babundisamaki na minduki. Marronnage ezali bongo eteni ya histoire sociale mpe politique ya esclavage, kaka imaginaire na yango te.
Lelo liloba yango esalelamaka na création artistique, mouvements culturels mpe discours politiques. Extension métaphorique ekoki kolobela kobima na ordre dominant, pratique ya autonomie to création oyo ezali kotindika normes oyo esi etyamaki.
Usage ya lelo ezwaka makasi soki lien na histoire oyo epesi liloba ndimbola ebatelami. Œuvre, langue to pratique culturelle ekokani te na fuite ya esclave. Kasi terme ekoki kosalisa kokanisa ndenge création ezali kosolola na héritage ya domination mpe kosala ba espaces mosusu ya expression.
Négritude
Négritude ezali mouvement intellectuel, littéraire mpe politique oyo ebotamaki na années 1930 pembeni ya ba écrivains noirs francophones, mingi mingi Aimé Césaire, Léopold Sédar Senghor mpe Léon-Gontran Damas. Ebotamaki na contexte colonial oyo cultures africaines mpe noires ezalaki mbala mingi komonisama lokola ya nse to oyo esengeli kolimwa na assimilation.
Terme esangisi makanisi oyo ekokani nyonso te. Césaire, Senghor mpe Damas bapesi contenu moko te na culture noire mpe esika moko te na universel, politique to héritage africain. Négritude ekoki bongo te kokitisama na doctrine moko.
Esalelamaki mpo na kozongisa contre système colonial ba catégories oyo esalelamaki mpo na kotia populations na hiérarchie. Ezwaki mpe ba critiques, mingi mingi soki emonanaki lokola ezali kopesa ba caractéristiques culturelles générales to fixes na bato noirs.
Histoire na yango ekabwani te na mouvements kati na Afrika, Caraïbes, Europe mpe Amériques. Congrès ya 1956 elakisi ete affirmation ya espace intellectuel noir ekokaki kofanda elongo na ba désaccords ya mozindo na définition na yango.
Antillanité
Antillanité ezali orientation intellectuelle oyo ezali koluka kokanisa sociétés antillaises uta na histoire mpe réalité na yango moko, kasi te na identité oyo ekitisami kaka na Europe to na origine africaine oyo batongi lisusu.
Édouard Glissant apesaki terme yango motuya monene. Histoire antillaise ezali produit ya colonisation, esclavage, plantation, migrations, minoko mpe ba rencontres oyo mosusu etyamaki na makasi, mosusu eponamaki. Identité oyo ebimi ekoki te kokitisama na ligne moko ya origine.
Antillanité eboyi ntina ya Afrika na histoire ya Caraïbes te. Etindiki motuna na esika mosusu. Expérience antillaise esengeli mpe kokanisama na espace caraïbe, sociétés créoles mpe relations historiques oyo ebimisaki territoires yango.
Orientation yango ebongisaki ba développements mosusu na pensée ya Glissant, mingi mingi créolisation mpe Relation. Esungaki mpe ba débats oyo, nsima ya Négritude, etunaki ndenge identité ekoki kokanisama kozanga kokanga yango na origine moko.
Créolité
Créolité ebongisamaki na nsuka ya années 1980 na Jean Bernabé, Patrick Chamoiseau mpe Raphaël Confiant na Éloge de la créolité. Balingaki kobanda na expérience historique, linguistique mpe culturelle créole ya Antilles, na esika ya identité oyo Europe to retour kaka na Afrika nde epesi définition.
Concept epesi esika ya liboso na pluralité ya héritages, minoko créoles, oralité mpe formes culturelles oyo ebimi na sociétés oyo colonisation, esclavage mpe contact kati na populations ndenge na ndenge etongaki.
Créolité esololaka na Négritude mpe Antillanité kasi ekokani na yango te. Yango moko mpe ebimisaki débat mpo na ndenge ezali kopesa définition na identité créole mpe risque ya kokómisa réalité historique oyo ebongwanaka catégorie fixe ya sika.
Na histoire intellectuelle caraïbe, ezali bongo proposition mpe objet ya controverse. Héritage na yango emonanaka na littérature, débats linguistiques mpe réflexion na esika ya cultures créoles na institutions.
Créolisation
Na pensée ya Édouard Glissant, créolisation ezali processus ya mise en relation oyo ebimisaka formes culturelles ya sika, oyo résultat na yango ekoki te koyebana mobimba liboso uta na éléments ya ebandeli. Concept ebandi na expérience ya sociétés créoles kasi esukaka na Antilles te.
Ezali mélange simple te oyo élément nyonso etikali ndenge ezalaki. Rencontre ebongolaka oyo ekoti na relation. Minoko, pratiques, imaginaires mpe identités ekoki bongo kobimisa formes ya sika oyo ekoki te kokitisama na somme simple.
Glissant akaboli dynamique yango na vision ya identité oyo etongami na racine moko. Créolisation epesi nzela ya kokanisa sociétés oyo déplacements, contacts, ruptures mpe transformation réciproque etongaki.
Terme epanzani nsima mosika koleka œuvre ya Glissant. Diffusion yango esengi kobatela exigence conceptuelle na yango. Diversité culturelle nyonso ezali automatiquement créolisation te; concept elakisi processus ya transformation na kati ya relation.
Relation
Relation ezali moko ya concepts centraux na pensée ya Édouard Glissant. Elakisi ndenge ya kokanisa identités, cultures mpe histoires uta na ba liens na yango, transformations réciproques mpe kozala na mokili oyo communauté moko te ezali kokola yango moko.
Relation esengi te ete bokeseni elimwa. Eboyi ete identité ekangama lokola essence fermée to développement ya origine moko. Sociétés ebatelaka ba histoires na yango, kasi ba rencontres ebongolaka yango.
Na Glissant, pensée yango ezali elongo na notions mosusu, mingi mingi créolisation mpe droit à l’opacité. Epesaka nzela ya kotanga mouvements kati na Afrika, Caraïbes mpe Amériques kozanga kokanisa ete esali culture moko homogène.
Na dossier Mérisphère ya 1956, Relation esalisaka koyeba déplacement historique. Congrès ezalaki koluka espace commun na kati ya « monde noir »; ba générations oyo elandaki etie mingi bokeseni ya kati, minoko, parcours mpe formes ebele ya relation.