Kososola Cahier d’un retour au pays natal ya Aimé Césaire (eteni)

‘Na nsuka ya mwa ntɔngɔ…’

Maloba oyo ezongaka mbala na mbala na poème. Ezali métaphore oyo esakoli ntɔngɔ nsima ya butu molai ya monyoko oyo bato oyo bakómisaki ba-colonisés bayikaki mpiko. Elimboli ntango ya liboso oyo bato bayebi ete mbongwana ebandi, na esika oyo nzela ekabwani kati na kala mpe lobi oyo ezali koya.

Maloba ya kobukana

‘Longwá, nazalaki koloba na ye, elongi ya polisi, elongi ya ngɔmbɛ, nayinaka basali ya se ya ordre mpe ba hannetons ya elikya…’

Etinda yango, oyo eyei mbala moko nsima ya komona ntɔngɔ ya sika, emonisi ete eloko moko ya sika mpenza ebandi. Tokoki kozela nini na mwa ntɔngɔ oyo ebandi, soki kobuka te makambo oyo lobi ezalaki mibeko?

Kobukana na nini? Libosoliboso na limemya ya lokuta, kosɛnga bolimbisi mpe bonkonde ya lolenge mpamba. Elongo na poète, tokomona ete kobukana ebandi na kopona maloba. Soki asalelaki monɔkɔ oyo babengi ‘ebongi’—monɔkɔ oyo elandaka mibeko ya bakonzi mpe yango kaka nde bandimaka lokola ‘normal’—alingaki kotɛmɛla mokano na ye moko. Mpo mokano yango elongwa, asengeli kobuka monɔkɔ ya bourgeois oyo babongisi mpe kosalela monɔkɔ ya bato mpamba: bato oyo balobaka makanisi ya basusu na kotala lolenge ya ‘elongi’ na bango. Mpo na bato, maloba ebimaka kaka na ‘monɔkɔ’ te; makanisi emonanaka mpe na elongi ya moto oyo azali koloba. Tala bilongi ya bato ntango bazali koloba: okomona boyokani oyo poète asali kati na oyo ezali na kati mpe oyo ezali komonana, eloko mpe esika ememami.

‘Elongi ya polisi’, ‘elongi ya ngɔmbɛ’ mpe basali ya se ya ordre

Misala ya bato mpe ebengamaka na monɔkɔ ya bato na maloba ya banyama oyo bayebi to na makelele oyo basalelaka bango moko—lolenge ya kopesa nkombo oyo moto nyonso akoki kososola. Yango wana alobi ‘bangɔmbɛ’ mpe ‘bapolisi’. ‘Elongi ya polisi’ ezali kolakisa bapolisi; ‘elongi ya ngɔmbɛ’ ezali kolakisa basali ya Leta oyo poète amoni lokola bilembo ya répression mpe oppression oyo alingi esila.

Pembeni ya bapolisi mpe basali ya Leta, Césaire atali bato nyonso oyo abengi ‘basali ya se ya ordre’, liloba mosusu ya monɔkɔ ya bato oyo elakisi groupe ya société ya mabe ndenge moko na ba-agents mibale ya répression oyo tolobeli. Basalelaka ordre oyo etyami kozanga komitungisa na kozanga bosembo to mpasi oyo bakoki kobimisa; na ndenge yango, babatelaka yango. Césaire azali koloba mpo na ba collaborateurs nyonso mpe bato ya se oyo batosaka mitindo na kimya kozanga kotuna soki mitindo yango ezali sembo.

‘Ba hannetons ya elikya’

Na nsima eyei groupe mosusu ya société: ‘ba hannetons ya elikya’. Métaphore yango ezali kokundola banyama mike oyo babimaka na ‘mpɔngi na bango ya dogme’ na eleko ya kitoko mpe bazali elembo ya bozongi ya tango malamu nsima ya mbula makasi. Césaire asaleli yango na kotyola bato oyo bazali komonisa elikya to mbongwana ya lokuta. Balakaka kobongisa makambo to kopesa biyano, kasi na solo bazali kaka kobatela statu quo ya monyoko. Bazali ‘ba gris-gris ya mabe’, métaphore mosusu mpo na moto to eloko oyo eyokani na likambo ya mabe—ndenge moko na ‘punaise ya mwa moine’.

‘Punaise ya mwa moine’

Toyebi punaise lokola nyama moke ya mabe. ‘Mwa moine’ ezali liloba mpo na moto ya ntina te, ata moto ya kotyola. Na kosangisa punaise na mwa moine, Césaire akitisi motuya ya moto yango na kokokanisa ye na nyama moke ya mabe mpe ya ntina te. Maloba ya poème emonisi koyina moto nyonso oyo bakanisi ete azali mabe, abebisaka to azangi ntina—na mokuse, moto ya mpamba oyo basengeli kolongola.

Kobaluka epai ya ba paradiso oyo ebungá

‘Na nsima nazalaki kobaluka epai ya ba paradiso oyo ebungelaki ye mpe bato na ye, na kimya koleka elongi ya mwasi oyo azali kokosa; kuna, makanisi oyo elɛmbaka te ezalaki koningisa ngai, nazalaki koleisa mopɛpɛ, kofungola bansɔmɔ, mpe koyoka na ngámbo mosusu ya libebi ebale ya bapijon mpe trèfles ya savane oyo namemaka ntango nyonso na bozindo na ngai, bozindo oyo ekokani na hauteur ya étage ya ntuku mibale ya bandako ya lofundo, kasi na ngámbo ya nse; mpe mpo na komibatela na nguya ya kopɔlisa ya ba ambiances ya mpokwa, oyo moi moko ya bule ya vénérien etambolaka butu moi.’

Strophe oyo etondi na bililingi mpe bilembo ezali kolimbola bomoi ya kati ya poète. Atiki présent oyo aboyi mpe oyo asengi bato batɛmɛla, mpe abaluki epai ya idéal ya bomoi ya malamu mpo na ye mpe bato na ye. Tótalela yango eteni na eteni.

1. Kozwa lisusu oyo colonisation ebebisaki

‘Na nsima nazalaki kobaluka epai ya ba paradiso oyo ebungelaki ye mpe bato na ye’: poète abaluki epai ya ba idéaux mpo na kozwa lisusu oyo ebungaki mpo na colonisation. Aluki kozongisa lokumu mpe lolendo ya culture mpe identité na ye.

2. Kimya oyo emonani mpe nkanda oyo ebombami

‘Na kimya koleka elongi ya mwasi oyo azali kokosa’: bokokanisi oyo emonisi bokeseni kati na kimya oyo ezali komonana mpe nkanda oyo ebombami.

3. Likanisi oyo elɛmbaka te

‘Makanisi oyo elɛmbaka te ezalaki koningisa ngai’: likanisi oyo ezangi nsuka ezali kofula poète mpe kotambwisa ye na boluki ya mbongwana. Ezali komema mpe kolendisa ye.

4. Koleisa mopɛpɛ mpe kofungola bansɔmɔ

Koleisa mopɛpɛ ezali métaphore ya kopanza makanisi mpe ya makoki na yango ya kobongola nzela ya makambo na kobundisa banguya ya oppression. Kofungola bansɔmɔ ezali elembo ya kobuka, na nzela ya makanisi, miboko ya oppression.

5. Na ngámbo mosusu ya libebi

‘Nazalaki koyoka na ngámbo mosusu ya libebi ebale ya bapijon mpe trèfles ya savane’: poète alobi ete ezali na esika mosusu nsima ya mpasi. ‘Ebale ya bapijon mpe trèfles’ ezali elembo ya nature ya liboso mpe culture oyo moto autá.

6. Bozindo oyo emekami na bandako ya lofundo

‘Oyo namemaka ntango nyonso na bozindo na ngai, na hauteur ya sens inverse ya étage ya ntuku mibale ya bandako ya lofundo koleka’: vision ya poète epikami mpenza na kati na ye, yango wana ameki bozindo na yango na ngámbo ya nse na hauteur ya ba gratte-ciels ya milai koleka.

7. Kosɛnzɛla mpo na koboya kopɔla

‘Mpo na komibatela na nguya ya kopɔlisa ya ba ambiances ya mpokwa, oyo moi moko ya bule ya vénérien etambolaka butu moi’: poète abendi likebi na bosɛnzɛli oyo esengeli liboso ya banguya oyo ebebisaka mpe molili ya société.

Antilles oyo ezali na nzala

‘Na nsuka ya mwa ntɔngɔ oyo ezali kobimisa ba-anses ya bolɛmbu, Antilles oyo ezali na nzala, Antilles oyo petite vérole etondi na yango, Antilles oyo masanga epanzi lokola dynamite, oyo ekangami na pɔtɔpɔtɔ ya baie oyo, na mputulu ya engumba oyo ekangami na mawa.’

Strophe oyo bana-kelasi mingi ya secondaire na Afrika bayebi na motó ebongi tótalela yango molai. Poète asali elilingi ya molili ya mbano ya colonisation: nzala, bokono, masanga, bobola mpe kobeba ya zinga-zinga. Yango elendisi likanisi ete esengeli kobunda mpo na mbongwana mpe kobikisama. Tókabola strophe na biteni mike mpo na kososola bozwi na yango.

1. Ntɔngɔ ya bolɛmbu liboso ya nzala

‘Na nsuka ya mwa ntɔngɔ oyo ezali kobimisa ba-anses ya bolɛmbu, Antilles oyo ezali na nzala’: mwa ntɔngɔ oyo ezali kobimisa ba-anses ezali kolakisa elikya ya mbongwana oyo ekutani na bosolo ya bato oyo bazali na nzala. ‘Kobima ya ba-anses ya bolɛmbu’ ezali kolakisa ba-criques to ba plages, mbala mosusu mpe maziba mosusu ya nature oyo ezali na bolɛmbu. Strophe emonisi elikya mpe bolɛmbu ya bisika mpe bato oyo bafandi kuna.

2. Antilles oyo petite vérole etondi na yango

Petite vérole ezali kolakisa ba épidémies oyo ezwaka Antilles mpe etikaka bilembo mpe bapota ya mozindo na loposo, mpe na nzela ya bokokanisi, na société ya Antilles.

3. Antilles oyo masanga epanzi lokola dynamite

Maloba yango ezali kolakisa mbano ya mabe na santé publique ya masanga oyo ba-colons bamemaki to bazalaki kosala na esika yango. Kosala masanga ezali industrie oyo ezali kokola na Antilles. Mbano na yango ekokani na dynamite mpo ebebisaka bomoi ya société mpe santé publique na nguya makasi.

4. Kokangama na pɔtɔpɔtɔ mpe mputulu

Antilles ekangami na pɔtɔpɔtɔ lokola ba caravelles na vase ya makasi ya mbu ya Caraïbes. Mputulu ezipaka miso, soki epekisi kaka kopema te. ‘Pɔtɔpɔtɔ’ mpe ‘mputulu’ ezali bilembo ya kobeba ya biloko mpe bizaleli na Antilles. Pɔtɔpɔtɔ epekisaka kotambola liboso.