Elilingi ya bozali, bililingi ya bozangi kozala: mpo na critique ya Afrika ya ontologie ya Occident

Maloba ya ebandeli

Uta nsuka ya Renaissance, ntango Europe ebandaki kokabola makanisi na lingomba mpe kobongisa mokili na raison, bozali ekómaki principe oyo etongaka ordre politique, économique mpe social, mpe ekataka bandelo ya bato oyo babongi kobengama bato.

Kasi na nsima ya prétention ya discours ontologique ya Occident ete ezali mpo na bato nyonso, hiérarchie ya bozali ebombami mbala mingi. Bato mosusu bazwaka dignité ontologique mobimba—sujet oyo azali na raison, asalaka mpe amonanaka—nzokande basusu babimisami to bakómisami pene na kozanga kozala. Baombo, bato oyo bakómisaki ba colonisés, basi, mibange, bato ya bibosono, basali mpe ba immigrés bamonani lokola bililingi ya bozangi kozala: bandimami na bandelo to bakɔtisami lokola nguya ya mosala, kasi bazangi reconnaissance ontologique ya solo.

Nani azali na lotomo ya kozala?

Critique oyo Frantz Fanon alobaki liboso na nguya mpe bato ya lelo lokola Achille Mbembe, Louis Sala-Molins mpe Giorgio Agamben bakolisaki, etongami na motuna ya moboko: nani azali na lotomo ya kozala? Mpe na ba conditions nini bapesaka, bandimaka, baboyaka to balongolaka lotomo yango?

Na nsima ya motuna yango ezali na architecture métaphysique oyo, ata ezali koloba ete bomoto ezali universel, esalaka bozangi kozala na kopesa bankombo, kokabola, komeka mpe kotya ba existences na hiérarchie.

Nzela ya critique ya essai

Texte oyo etaleli mécanique ya exclusion na bantango mingi. Ebandi na mposa ya kokanga ntango—mythe ya monene ya Occident—liboso ya makanisi ya Afrika epai bozali ekolaka na tension oyo ekatanaka te mpe boyokani ya bomoi na kala. Na nsima etuni boyokani kati na libéralisme économique mpe ontologie discriminatoire epai kaka bato oyo bazali kosala malamu nde babongi na reconnaissance mobimba. Na nsuka, ezongeli ba textes lokola Code noir (1685) mpe De l’esprit des lois (1748) mpo na komonisa ete hiérarchie yango ezali kaka libula ya kala te, kasi eteni ya modernité politique ya Occident.

Na kosangisa philosophie ya ntango, critique ya métaphysique mpe makanisi ya Afrika ya bwanya, essai elingi komonisa ete bakoki te kopesa bozali esika, komeka to koteka yango kozanga kobungisa essence na yango. Esengi kotánga lisusu ontologie uta na bandelo na yango—uta bililingi ya bozangi kozala—lokola bambeba te, kasi lokola bilembo ya mobulu ya symboles oyo ezali kosala na kati ya makanisi dominantes ya bozali.

1. Kokanga ntango: poésie ya Occident mpe bwanya ya bonkɔkɔ

Mposa ya kotɛlɛmisa ntango mpe kokómisa présent ya seko emonani na molɔngɔ ya Lamartine: ‘Ee ntango, kanga kopumbwa na yo, mpe bino bangonga ya malamu, bokanga nzela na bino’ (Méditations poétiques, 1820). Ekeseni na vision ya ba sociétés traditionnelles, oyo emonaka ete bozali ebongwanaka te na kati ya mouvement ya ntango mpe endimaka mbano ya ntango na nzoto mpe makanisi.

Ba sociétés modernes ya Occident emonaka mbongwana lokola kobukana. Ekangisaka bolenge na nguya mpe raison, mpe bobange na bozangi makoki, elongo na makambo nyonso oyo libéralisme économique ezelaka na bolenge: rendement, bokeli, flexibilité mpe kolinga kozwa ba risques.

Métaphysique oyo ezali na kati ya mokili ekómisi bolenge mythe ya mosala oyo nkita ya lelo etongami likoló—mythe ya mabe mpo epesaka nzela ya kokabola bato mpe kokómisa basusu ‘minɔkɔ ya mpamba’ (Agamben, 1998).

2. Bozali, activité mpe exclusion: logique ya libéralisme économique

Libéralisme économique ezali na dimension discriminatoire ya bozali, mpo etongami kaka na métaphysique dualiste: bozali mpe apparence, substance mpe accident, bozali mpe bozangi. Yango wana elobaka noki ete ba catégories mosusu ya société bazangi ntina: mibange, bato ya bibosono mpe basi, oyo balobaka ete bazangi vitalité ya moboko oyo bozali esengeli kozala na yango. Ba minorités ethniques—ba immigrés na mikili ya Occident—bazwaka mpe traitement yango.

Bakanisaka ete bazali bato ya mpamba: bazangi bozali, culture légitime mpe civilisation oyo endimami; bazali kaka bililingi ya bana-mboka.

Montesquieu mpe hiérarchie ya bato

Architecture métaphysique oyo ekangisaka ‘kozala mobimba’ na ba critères lokola raison, nguya, production mpe visibilité emonani ata epai ya bato oyo babengaka progressistes, lokola Montesquieu na De l’esprit des lois (1748). Ata bakumisaka ye mpo na séparation des pouvoirs mpe modération politique, analyse na ye ya traite négrière emonisi vision ya hiérarchie makasi ya bato oyo alingi kolongisa na makambo oyo abengi naturelles.

Alobi: ‘Tokoki te kokanisa ete Nzambe, oyo azali ekelamu ya bwanya, atyaki molimo, mingimingi molimo ya malamu, na nzoto ya moindo mobimba.’ Abakisi: ‘Ekoki kosalema te ete tókanisa bato oyo bazali bato lokola biso’ (De l’esprit des lois, Buku XV, Mokapo 5).

Bato bazangi milimo bazali bato te; bazali bililingi mpamba ya bato. Tokoki koboya yango soki tokɔti na makanisi ya Nzambe ya baklisto? Montesquieu atiki ntembe te: baombo bazali ‘bato lokola biso’ te—elingi koloba bapɛmbɛ.

Ironie to inégalité ontologique?

Ba commentateurs lokola Céline Spector bamonaka maloba ya Montesquieu lokola ironie mpo na kofunda préjugés racistes ya eleko na ye (Spector, 2004). Basusu, lokola Louis Sala-Molins, bamonaka yango lokola expression philosophique ya inégalité ontologique.

Na Le Code noir ou le calvaire de Canaan (1987), Sala-Molins alobi ete, ata Montesquieu amonani kotyola ba justifications ya boombo, abukaka mpenza te miboko na yango ya nkita mpe métaphysique. Azali nde kosalisa rationalisation ya exclusion oyo etongami na nzoto, langi mpe esika moto autá.

Ontologie ya productivité

Raisonnement ya Montesquieu elandi logique dualiste oyo libéralisme économique moderne ekosalela na nsima: ontologie ya productivité epai kaka eloko oyo ekɔtaka na circuits ya échange, rendement mpe création de valeur nde ezali na ntina. Bozali ekómi fonction ya utilité: moto oyo abakisaka bozwi, asalaka mpe akelaka valeur azali; oyo amonani lokola azangi production, asalaka te to akitisaka bokoli azali te, to azali moke.

Uta Montesquieu ya ekeke ya zomi na mwambe kino néolibéralisme ya lelo, ontologie ya hiérarchie ya sujet ezali kokoba. Lotomo ya kozala—to ya kondimama mobimba—etalelaka liboso kokokana na ba critères ya libanda ya culture, nkita mpe biologie. Bomoto epesami ndenge moko na bato nyonso te; balekisaka yango na filtre, batyaka ba conditions mpe bapesaka yango na ndambo. Ekómi propriété différentielle, bokaboli ya bozali oyo ekokani te.

3. Code noir: ebongiseli ya mibeko ya bozangi bozali

Likanisi ya bililingi oyo ezali lokola bato euti na Code noir ya 1685. Louis XIV abimisaki mibeko yango mpo na kobongisa boombo na ba colonies françaises; etongami na paradigme ya ‘déshumanisation ontologique’ (Mbembe, Critique de la raison nègre, 2013).

Ba définir moombo lokola sujet te, kasi lokola eloko ya kotambwisa, nguya ya mosala kaka. Epai na ye, bozali ebongwani kosala. Azali kaka na mesure oyo azali kosala mpe kobimisa valeur. Yango wana bakambaka, batɛkaka mpe bapesaka ye etumbu kozanga kondima ye lokola moto oyo azali na tension, bonsomi, bokundoli mpe lobi.

Frantz Fanon akomi: ‘Moombo azali na bozali te, azali eloko ya nkolo’ (Peau noire, masques blancs, 1952). Na koboya tension ya bozali, Code noir eboyi mpe temporalité ya moombo: elongoli ye lisapo, libota mpe transmission. Epikoli ye na dynamique ya bozali mpe ekangi ye na seko ya boombo mpe kimya—présent oyo esilaka te, ezangi lobi mpe bokundoli. Moombo akómi elilingi ya moto oyo balongoli bomoto.

4. Temporalité mpe tension ya bozali na ba sociétés traditionnelles

Lelo bakumisaka bolenge mpe babosanaka ete ezali kaka forme moko ya ntango moke ya moto. Mpo na ba sociétés traditionnelles, likanisi yango ezali kobongola bomoi na motó. Mpo na bango, kokabola moto ya lobi mpe ya lelo, moto ya kala mpe ya présent, ezali kaka mosala ya classement ya makanisi, kasi ya bozali yango moko te. Bozali ekoki kozala mobange to elenge te: bozali kaka.

‘Bozali ezali’: tautologie ontologique

Koloba ete ‘bozali ezali’ ezali kotya tautologie ontologique. Na logique propositionnelle, tautologie ezali proposition ya lolenge P → P to P ∨ ¬P, oyo etikalaka ya solo ata circonstances ebongwani. Na ontologie, yango elingi koloba ete bozali ekoki kozanga kozala te: ememaka yango moko, kozanga kotalela ba qualifications ya expérience to ntango. ‘Bozali ezali’ ezali bosolo oyo esengeli, na ntango mpe esika nyonso, kozanga condition to exception.

Tokoki kokoma yango boye: ∀x (Bozali(x) → Bozali(x)). Formule yango ezali auto-référence oyo esengeli: nyonso oyo ezali, ezali. Ezali bosolo ya logique ya pete, kasi ya moboko na ontologie. Emonisi ete essence ya bozali eleki ba catégories ya ntango lokola ‘elenge’ to ‘mobange’; yango ezali ya devenir, kasi ya bozali te.

Ntango lokola tension oyo ekatanaka te

Na vision oyo, ntango ezali ligne oyo ekabola bozali na ba états ekeseni te; ezali tension oyo ekatanaka te mpe ebatelaka développement ya sujet. Elenge, mobange mpe mokóló bazali kaka bililingi ya ntango ya bozali moko oyo ezali kosala. Mpo na ba sociétés traditionnelles, biteni mpe séquences—mbula ya nzoto mpe ba étapes ya bomoi—ezongisamaka ntango nyonso na bomoko ontologique. Ntango ezali te oyo elimbolaka bozali; bozali nde epesaka ntango ndimbola.

Ezali te kokanga présent na bokonzi ya kala. Ezali kondima, ndenge Paul Ricoeur alobi, ete ‘ntango ya moto ebongisamaka ntango nyonso na lisolo’ (Temps et récit, 1983), mpe identité nyonso ezali na kati ya continuité active ya ntango. Ba sociétés traditionnelles basangisaka ba âges ya bomoi te; bakangisaka yango na tension dynamique ya transmission.

5. Bwanya na bomoi mobimba

Ba cultures traditionnelles, mingimingi ya Afrika, etongami na bokeseni kati na bomwana, bokóló mpe bobange—bokeseni, kasi kobukana te. Bomwana, maturité mpe bobange ezali ba chaînes ya tension ontologique moko. Mwana ya lobi akómi mokóló ya lelo, na nsima moto ya bwanya ya lobi. Uta bomwana, na bobateli ya bankulutu, moto nyonso abengami komema boyebi, bokundoli mpe elaka.

Bwanya eleki bongo na biteni nyonso ya bomoi: uta éducation, oyo epesaka boyebi; na lisapo, oyo ezali bokundoli; kino action exemplaire, oyo ezali performance. Etyaka moto na tension ya ntango uta bomwana kino bobange mpe na dimensions nyonso ya ntango: kala ezali liziba—‘esengeli kozwa mpo na kopesa’—présent ekómisaka yango ya solo, mpe lobi ezongisaka yango sika. Mpo ‘tozwaka kaka mpo tópesaka na nsima’, mpe société oyo eyebi kopesa te ekateli yango moko liwa (Mauss, Essai sur le don, 1925).

Nsuka: ontologie lokola esaleli ya nguya

Nzela oyo na kati ya tensions ya bozali, logique ya exclusion mpe temporalité oyo ekeseni kati na Occident moderne mpe traditions ya Afrika emonisi ontologie lokola esaleli ya nguya. Uta nsuka ya Renaissance, Occident etongaki makanisi ya hiérarchie makasi ya bozali epai reconnaissance ontologique etalelaka ba critères ya libanda: productivité, visibilité, rationalité mpe kokokana na mibeko dominants.

Libéralisme économique ebuki métaphysique yango te; ezwi structures na yango. Elimboli lisusu bozali lokola capital humain mpe bozangi kozala lokola charge sociale. Moombo ya Code noir, immigré oyo amonanaka te na société moderne mpe mobange oyo babengi azangi ntina bazali bililingi ya lelo ya effacement ontologique moko.

Ontologie ya Afrika ya continuité

Ba sociétés traditionnelles—mingimingi ba cultures ya Afrika—epesaka na esika na yango ontologie ya tension continue ya bozali oyo ekimi logique ya rendement mpe utilité. Epesaka temporalité ya transmission epai âge nyonso ya bomoi ezwaka esika na continuité, kasi na opposition te. Esika Occident ekabolaka, etyaka na classes mpe elongolaka, ba sociétés traditionnelles bakangisaka, bapesaka mpe bandimaka. Modèle yango ezali ya kala te: ezali critique ya bomoi ya modernité mpe proposition mpo na kokanisa lisusu ndimbola ya kozala.

Na kotánga lisusu ontologie uta na bandelo na yango—bisika ya molili epai regard dominant esalaka bozangi kozala—tokoki kozongisa makanisi ya bozali oyo elongwi na assignations ya nkita, race mpe biologie. Kaka na koyoka bato oyo bakangisaki monɔkɔ nde tokososola nature ya solo ya bozali: essence oyo ekangami to substance etondi te, kasi relation na tension, bokundoli oyo bapesi mpe elaka oyo ezali kokola.

Bibliographie

Agamben, G. (1998). Homo Sacer : Le pouvoir souverain et la vie nue. Paris : Seuil.

Fanon, F. (1952). Peau noire, masques blancs. Paris : Seuil.

Lamartine, A. de (1820). Méditations poétiques.

Mauss, M. (1925). Essai sur le don. Paris : PUF.

Mbembe, A. (2013). Critique de la raison nègre. Paris : La Découverte.

Ricoeur, P. (1983). Temps et récit, tome I. Paris : Seuil.

Montesquieu (1748). De l’esprit des lois, Livre XV, chap. 5.

Sala-Molins, Louis (1987). Le Code noir ou le calvaire de Canaan. Paris : PUF.

Spector, Céline (2004). Montesquieu, liberté, droit et histoire. Paris : Michalon.

Lefort, Claude (1981). L’invention démocratique. Paris : Fayard.