Koyekola kozanga kobosana?
« Koyekola kozanga kobosana » ezali kaka te kobatela bomoto oyo ezali na likama. Koyekola ekɔtisaka na bomoi makanisi, mayele mpe ndenge ya sika ya kokesenisa solo na lokuta, oyo ezali na litomba na oyo ezangi litomba, oyo ekoki kosalema na oyo ekoki te. Boyebi ebongolaka ndenge ya kosambisa makambo ndenge moko na ndenge ebakisaka makambo oyo toyebi.
Samba Diallo amonaka yango kino na boyokani na ye moko. Eteyelo ya sika eteyaki ye kaka te. Ebongolaki boyokani na ye na ye moko, na mokili na ye mpe na oyo akanisaki ete akoki kotikala.
Mpasi na ye ewuti te na mimeseno mibale oyo etɛlɛmi liboso na ye lokola banzela mibale oyo asengeli kopona moko. Mikili yango mibale ezali lisusu libándá na ye te. Ezali sikoyo na kati na ye.
Nsima ya lipanda, likambo oyo Samba Diallo azalaki komona na bomoi etikalaki lisusu ya moto moko te: na ndenge ekeseni, ekómaki likambo ya bomoi ya bituluku ya Afrika.
Bikólo ya Afrika bateyaki mabota mingi ya bato ya mibeko, minganga, ba-ingénieurs, bato ya nkita, bafilosofe, ba-administrateurs, ba-agronomes, balakisi mpe bato ya siansi politiki. Ba-élites yango batambwisaki ba-administrations, ba-universités, eteni ya nkita ya bikólo mpe ba-Leta bango moko.
Kozwa boyebi ezali lisusu mokakatano ya liboso te; motuna ezali oyo boyebi yango ekómaka ntango ekɔti na kati ya lisanga.
Soki totali yango bongo, ambiguïté ya Samba Diallo ezali kosakola likambo oyo eleki mpasi na ye moko.
« Noir-Toubab »
Les Gardiens du Temple ememi mokakatano ya aventure ambiguë na politiki. Mokonzi ya bokonzi ya bapaya akei. Ba-institutions etikali, elongo na ba-élites oyo bateyamaki na eteyelo ya sika, bato oyo bakangami na ndenge mosusu ya kondima bokonzi, mpe Leta oyo esengeli kosangisa libula ndenge na ndenge oyo boyokani na yango ezali polele te.
Kopasuka oyo ezalaki koleka na kati ya Samba Diallo ezali sikoyo koleka na Leta. Administration, constitution, bazuzi mpe bandelo ekoki te mpo lisanga emona ete Leta ezali mpenza ya yango. Esengeli mpe ba-institutions endimama na bato oyo basalaka na nkombo na bango.
Jérémie Laskol, mokonzi ya liboso ya République ya sika, « Noir-Toubab » oyo azwaki mingi mimeseno ya Mpoto, azali kotambwisa lisanga oyo azali lisusu kososola nyonso te. Mokakatano na ye ezali kaka ya moto ye moko te. Ezali na mosika kati na ndenge oyo ye akanisaka lisanga mpe ndenge oyo lisanga ekanisaka yango moko.
Kasi nzela mosusu ezali: oyo ya Salif Bâ. Ye mpe akendaki na eteyelo ya mikolo oyo. Ingénieur agronome oyo akómaki gouverneur, asalaka elongo na basali-bilanga mpe na boyebi oyo ezalaki deja na esika na bango.
Cheikh Hamidou Kane ye moko asangisaki bato mibale yango. Na décembre 2013, na interview epai ya Ousseynou Nar Gueye mpo na magazine Notre Afrik ya Bruxelles, mikolo moke nsima ya liwa ya Nelson Mandela, alimbolaki ete liwa ya Samba Diallo elingaki koloba te ete synthèse ekoki kosalema te. Samba, alobaki, abungisaki te kondima na ye ya Islam to kondima na ye na culture noire; nzela na ye ekatamaki na liwa.
Ezali mpe mpo na yango nde amonaki ete esengeli kokoma Les Gardiens du Temple. Salif Bâ, Peul musulman lokola Samba Diallo, akangami na motuya ya mimeseno na ye mpe, lokola ye, asalaki mateya ya likoló, alandaki nzela mosusu: « Azongaki, amipesaki, asalaki, azalaki na bomoi. » Nations SN
Ntango batunaki ye na roman nini kati na mibale akangisa Mandela, Kane aponaki Les Gardiens du Temple. Mandela ayekolaki, abundaki etumba ya politiki, asalelaki bokonzi mpe nsima atikaki présidence sima ya mandat moko. Na maloba ya Kane, akómaki « conscience nationale ». Asukisaki: « Azali mpenza mobateli ya tempelo. » Nations SN
Maloba yango ezali na ndimbola makasi lelo. Mobateli ya tempelo ezali te moto oyo akangaka nzela nyonso epai ya mosusu, kasi moto oyo alekaka na bokutani kozanga kopesa mosusu bokonzi ya kokata oyo ye asengeli kokóma.
Bongwani ya sika na Sahel epesi ndakisa ya lelo. Ekólo ekoki kotambwisama na bana na yango moko kasi mosika makasi ekoki kotikala kati na ba-institutions na yango mpe eteni ya bato.
Kane atyaki mosika yango na bato ya masolo na ye. Lisolo ya nsima ya bokonzi ya bapaya etyaki yango na Leta.
Kobanda na boyebi kino na nguya
Mokili oyo Cheikh Hamidou Kane akei na yango ezali lisusu te mokili oyo L’Aventure ambiguë ebotamaki.
Nsima ya Guerre froide, bato bazalaki na elikya ya mokili oyo kimya ekokola na mombongo, boyokani ya nkita mpe mibeko ya ndenge moko. Tekiniki, énergie, banzela ya bopesi biloko, banzela ya mai, minerais stratégiques, infrastructures mpe boyokani ya basoda ekómi lisusu bisaleli polele ya nguya.
Afrika ezali lisusu na katikati ya momekano yango. Cobalt, cuivre, lithium, manganèse, graphite mpe biloko mosusu oyo esengeli mpo na énergie mpe numérique ezali kobenda Chine, Russie, États-Unis, Europe, bikólo ya Golfe mpe bato mosusu. Ba-ports, ba-corridors ya mombongo, libongo ya mai mpe bazando ebakisami na géographie yango ya biloko.
L’Aventure ambiguë elimboli ete Grande Royale andimaki eteyelo ya sika mpo akanisaki ete ba-Diallobé bakokaki te kokima mokili oyo ezalaki koya epai na bango. Alingaki bana na bango bayekola oyo epesaki molongi makoki ya kolonga bango.
Na likambo moko, lisolo ebongoli sens. Na ntango ya Samba Diallo, esengelaki kokende epai ya mosusu mpo na kozwa bisaleli ya nguya na ye. Lelo, Afrika ezali na eteni ya biloko oyo nguya minene esengeli mpo na ba-industries, tekiniki mpe transition énergétique na bango.
Kozala na biloko yango epesi garantie te. Eloko ya se ya mabele ekómaka nguya kaka mpo ezali wana te. Nyonso etali makoki ya kokɔta na mibeko ya kobimisa yango, kobongola yango, kotambwisa yango mpe koteka yango.
Motungisi ya sika mpo na Afrika na mokili oyo ebongwani mingi
Na 1993, mpe nsima na The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order na 1996, Samuel Huntington apesaki ndenge ya kotánga mokili ya nsima ya Guerre froide oyo mimeseno mpe civilisation ekokóma na ntina mingi na bitumba ya mokili.
Thèse yango ezwaki ba-objections mingi. Ba-civilisations ezali ndenge moko te ndenge représentation yango elobi, mpe bitumba mosusu ya makasi elekaka kati na bato oyo typologie yango etyaka na groupe moko. Matomba ya ba-Leta elandaka mingi te bandelo ya culture oyo ezali polele bongo.
Kane atyaki bokutani ya mikili na esika mosusu. Epai na ye, ndelo eleka liboso na kati ya moto. Samba Diallo azali na katikati. Demba akoki kotikala na bondimi ya mokili oyo atikaki te. Samba Diallo akoki te. Azali liboso ya mimeseno mibale ya bapaya te. Nyonso mibale ekómi eteni ya bomoi na ye.
Huntington asengelaki na ba-civilisations oyo etɛlɛmi makasi mpo akanisa etumba na yango. Kane amonisi moto oyo ndelo na kati na ye esili kobungisa polele na yango.
Bokeseni yango ekoki kolimbola mpo na nini L’Aventure ambiguë ezali kokoba kozala na nguya. Bato bazali kotambola kati na masanga oyo yango moko ezali kobongwana ntango bazali koleka. Moto atikaka kaka te mokili oyo etɛlɛmi mpo akɔta na mosusu oyo etɛlɛmi koleka.
Ambiguïté ya Samba Diallo ezali lisusu kaka te likambo ya Afrika na bambula ya liboso ya décolonisation. Ezali likambo ya mokili oyo moto akoki kobongisama na biloko ya libula mingi, kasi moko te ekoki yango moko kokóma ndako ya libela.
Cheikh Hamidou Kane atiki bongo motuna oyo eleki oyo ya eteyelo ya sika: ndenge nini tokoki koyamba oyo ebongolaka biso, kozanga kopesa bato mosusu nguya ya kokata oyo tosengeli kokóma?
